Chậm tiến độ công trình: vấn đề không còn là cá biệt
Chậm tiến độ công trình trong các dự án giao thông TP.HCM là tình trạng nhiều dự án hạ tầng, nhất là ở khu Đông thành phố, không hoàn thành theo kế hoạch do vướng giải phóng mặt bằng, thiếu vật liệu thi công và năng lực tổ chức của nhà thầu, buộc chính quyền phải tăng cường giám sát, siết trách nhiệm và điều chỉnh thời hạn thực hiện để tránh đứt gãy kết nối vùng và lãng phí vốn đầu tư công. Ngày 13/8, Phó Chủ tịch Thường trực HĐND TP.HCM Nguyễn Văn Thọ dẫn đầu đoàn khảo sát các dự án đầu tư công và công trình giao thông kết nối vùng chậm tiến độ tại khu Đông thành phố. Bức tranh hiện lên không sáng sủa: cầu Phước An – công trình cấp đặc biệt nối Phú Mỹ với Nhơn Trạch – dù gói thầu cầu chính đã đạt 94,9% giá trị xây lắp, nhưng phần việc phía TP.HCM đạt khoảng 75% trong khi các gói thầu phía Đồng Nai mới chỉ ở mức 17,5% và 8,6%. Đây không còn là câu chuyện vài hạng mục chậm trễ mà là dấu hiệu của một hệ thống triển khai chưa vận hành trơn tru.
Mặt bằng, vật liệu và những "điểm nghẽn đắt giá"
Nhìn sâu vào các dự án giao thông TP.HCM cho thấy hai điểm nghẽn lặp đi lặp lại: giải phóng mặt bằng và nguồn cung vật liệu. Ban Giao thông lý giải biến động giá cát, đá, nhiên liệu là nguyên nhân chính kìm hãm tiến độ cầu Phước An và một loạt tuyến như đường tỉnh 994, đường nối cao tốc Biên Hòa – Vũng Tàu, đường Bà Rịa – Châu Pha – Hắc Dịch, đường Láng Cát – Long Sơn; thiếu đất, cát, đá buộc chủ đầu tư phải yêu cầu nhà thầu tính cả phương án nhập khẩu cát từ Campuchia. Ở các công trình trọng điểm, khi khối lượng xây lắp đã đi được phần lớn chặng đường, mỗi khu đất bàn giao chậm hay một mỏ vật liệu tắc nguồn đều trở thành "điểm nghẽn đắt giá" làm đứt quãng dây chuyền thi công. Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông Thành phố, đường Vành đai 3 đã đạt trên 80% khối lượng, nút giao An Phú khoảng 75%, Quốc lộ 50 khoảng 98% nhưng vẫn chịu sức ép lớn từ các vị trí chậm bồi thường, giải phóng mặt bằng. Vấn đề không chỉ là thiếu vật tư, mà là thiếu sự đồng bộ giữa tiến độ kỹ thuật và tiến độ pháp lý.
Siết trách nhiệm nhà thầu: từ TP.HCM đến tuyến đường Hồ Chí Minh
Trước thực trạng dự án giao thông TP.HCM chậm tiến độ, chính quyền thành phố đã chuyển từ nhắc nhở sang siết trách nhiệm. Phó Chủ tịch Thường trực HĐND TP.HCM yêu cầu các sở, ngành, địa phương và chủ đầu tư phải xác định rõ trách nhiệm, đồng thời khẳng định những trường hợp thiếu trách nhiệm, để dự án trì trệ kéo dài "chắc chắn sẽ bị phê bình và xử lý nghiêm". Cách tiếp cận này tương đồng với thái độ của Bộ Xây dựng đối với Dự án đường Hồ Chí Minh đoạn Rạch Sỏi – Bến Nhất, Gò Quao – Vĩnh Thuận. Dự án vốn phải hoàn thành cuối năm 2025 nhưng do khó khăn giải phóng mặt bằng và nguồn vật liệu, thời hạn đã được Quốc hội cho phép kéo sang năm 2026. Tuy nhiên đến đầu tháng 8/2026, lũy kế giá trị sản lượng toàn dự án mới đạt 66,46%, chậm 8,99% so với kế hoạch; gói XL1 đạt 65,12%, XL2 đạt 65,76%, đều chậm trên 8%. Bộ Xây dựng đã yêu cầu chấn chỉnh mạnh mẽ, sẵn sàng điều chuyển khối lượng, chấm dứt hợp đồng và công khai nhà thầu chậm trễ trên hệ thống đấu thầu quốc gia. Đây là tín hiệu cho thấy thời của nhà thầu thiếu năng lực nhưng vẫn giữ dự án đang dần khép lại.
Bài học từ công trường Trung tâm hành chính TP.HCM
Không phải mọi công trình lớn đều mắc kẹt; công trường Trung tâm hành chính – chính trị TP.HCM tại Thủ Thiêm cho thấy một quỹ đạo khác. Dự án quảng trường trung tâm và Trung tâm hành chính mới, khởi công từ cuối tháng 4, đang được kỳ vọng trở thành biểu tượng đô thị hiện đại và nâng tầm hiệu quả quản trị của thành phố. Sau hơn ba tháng, ghi nhận tại hiện trường cho thấy dàn máy móc hùng hậu cùng hàng trăm kỹ sư, công nhân làm việc liên tục ngày đêm. Sự khác biệt nằm ở chỗ: đây là công trình đã có mặt bằng tương đối sạch, nguồn lực tài chính và nhân lực được ưu tiên, cùng yêu cầu chính trị rất rõ ràng về tiến độ. Nói cách khác, khi ba điều kiện – đất sạch, vật liệu ổn định, nhà thầu đủ năng lực – được bảo đảm, tiến độ không còn là bài toán bất khả thi. Vấn đề là mô hình tổ chức của dự án này có được nhân rộng sang các công trình giao thông đang ì ạch hay không.
Thoát vòng luẩn quẩn: hoàn thành mặt bằng, bảo đảm vật liệu và chọn đúng nhà thầu
Các chuyên gia về công trình trọng điểm TP.HCM đã nói thẳng: nếu phải chọn một giải pháp ưu tiên hàng đầu, đó phải là giải phóng mặt bằng dứt điểm theo từng mốc thời gian cụ thể. Có mặt bằng mới là điều kiện cần; điều kiện đủ để công trình về đích đúng hạn là bảo đảm vật liệu, tài chính, nhân lực và năng lực thực hiện của nhà thầu. Bộ Xây dựng cũng yêu cầu Ban quản lý dự án đường Hồ Chí Minh tập trung xử lý dứt điểm vướng mắc về mặt bằng, vật liệu, đồng thời siết chặt tổ chức thi công của từng nhà thầu để bảo đảm mục tiêu hoàn thành trong năm 2026. Thành phố đã đặt các mốc rõ ràng cho Vành đai 3 phấn đấu khai thác trong năm 2026, nút giao Mỹ Thủy dự kiến hoàn thành quý I/2027, An Phú quý II/2027 và Vành đai 2 cuối năm 2027. Để những mốc này không lại phải điều chỉnh, chính quyền cần coi việc xử lý nhà thầu chậm trễ không chỉ là biện pháp tình thế, mà là cơ chế thường trực gắn với đánh giá năng lực, kỷ luật tiến độ và quyền giữ – mất dự án. Chỉ khi đó, các dự án giao thông TP.HCM mới có cơ hội thoát khỏi vòng luẩn quẩn chậm – gia hạn – lại chậm.
