Tái định cư sông Hồng: Không chỉ là di dời, mà là tái thiết đời sống
Tái định cư sông Hồng là chiến lược di dời và sắp xếp lại dân cư ven hành lang sông để bảo đảm an toàn phòng chống lũ, đồng thời kết hợp quy hoạch đô thị Hà Nội hiện đại, giữ tối đa sinh kế và gắn kết cộng đồng tại chỗ nhằm hạn chế đứt gãy xã hội, kinh tế và văn hóa địa phương.
Cốt lõi của kế hoạch lần này là Hà Nội chấp nhận một bài toán khó: vừa mở trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, vừa không đẩy người dân ra khỏi không gian sống quen thuộc. Trong khu vực nghiên cứu hiện có khoảng 279.525 người sinh sống, gồm cả dân cư đô thị và ngoại thành, nên bất cứ sự điều chỉnh nào cũng mang tính “phẫu thuật” trên cơ thể đô thị. Thành phố lựa chọn cách tiếp cận đáng chú ý: ưu tiên tái định cư tại chỗ, chuẩn bị nhà ở mới trước rồi mới thu hồi đất. Đây là bước chuyển từ tư duy giải phóng mặt bằng Hà Nội thuần túy kỹ thuật sang cách tiếp cận coi người dân là trung tâm của quy hoạch.
265ha tái định cư tại chỗ: Quyết định đặt cộng đồng lên trước hạ tầng
Thành phố dự kiến bố trí khoảng 265ha đất để phục vụ tái định cư ngay trên cùng địa bàn hoặc khu vực lân cận cho Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Đây là con số cho thấy lãnh đạo Hà Nội đã thừa nhận rằng nếu không giữ người dân ở gần nơi ở cũ, mọi bản vẽ quy hoạch đô thị Hà Nội trên giấy đều có nguy cơ đổ vỡ khi triển khai. Nguyên tắc được đặt ra là “ưu tiên tối đa việc duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và sự gắn kết cộng đồng; bảo đảm khu tái định cư có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”.
Thực tế, phần lớn hộ dân ven sông Hồng sống dựa vào nông nghiệp, làng nghề, dịch vụ nhỏ gắn chặt với vị trí cư trú. Nếu bị đưa đi xa, họ có thể được hưởng nhà mới nhưng lại mất kế sinh nhai – một hình thức nghèo hóa ẩn. Nhìn dưới góc độ an toàn phòng chống lũ, việc chuyển người từ ngoài bãi vào trong đê hoặc các khu an toàn hơn trên chính địa bàn là hợp lý. Nhưng xét về công bằng xã hội, 265ha tái định cư tại chỗ chỉ thực sự có ý nghĩa nếu đi kèm hạ tầng sản xuất, mặt bằng kinh doanh và các điều kiện để người dân tiếp tục làm ăn chứ không chỉ là những tòa nhà khang trang.
Đô thị đa mục tiêu: Cơ hội hay nguy cơ “chung cư hóa” bãi sông?
Để bổ sung cho quỹ tái định cư tại chỗ còn hạn chế, Hà Nội tính đến các khu đô thị đa mục tiêu ở Thư Lâm – Đông Anh, Bắc Thăng Long, Lĩnh Nam, Bồ Đề, Long Biên, Bát Tràng…. Khu đô thị đa mục tiêu Thư Lâm – Đông Anh dự kiến có khoảng 9.000 lô đất thấp tầng và khoảng 23.000 căn hộ tái định cư, nhà ở xã hội, một quy mô đủ để định hình lại cả cấu trúc dân cư vùng ven sông. Ở chiều tích cực, nếu triển khai đúng cam kết “có hạ tầng, có dịch vụ, có điều kiện sinh kế” như lãnh đạo thành phố yêu cầu, đây có thể trở thành mô hình tái định cư kiểu mới, nơi người dân không bị đẩy ra bên lề đời sống đô thị.
Tuy vậy, nguy cơ “chung cư hóa” bãi sông là hiện hữu nếu các khu đô thị này chỉ chú trọng xây nhà mà thiếu không gian sản xuất, làng nghề và chợ dân sinh. Hạ tầng kỹ thuật đủ điều kiện bàn giao đất tái định cư thấp tầng tại Thư Lâm dự kiến hoàn thành chậm nhất trong quý II/2027, còn các công trình nhà ở cao tầng dự kiến bàn giao chậm nhất trong quý IV/2029, toàn bộ dự án hoàn thành vào 2030. Đây là khoảng thời gian dài, đòi hỏi thành phố phải liên tục rà soát, điều chỉnh quy mô, số lượng căn hộ và địa bàn bố trí theo nhu cầu tái định cư thực tế, nếu không muốn tạo ra những “thành phố ngủ” thiếu sinh kế.
Tái định cư đi trước thu hồi đất: Bài kiểm tra niềm tin với người dân
Một trong những điểm tiến bộ đáng kể là định hướng “tái định cư phải được hoàn thành trước khi có quyết định thu hồi đất”. Các hộ dân chỉ thực hiện di dời, giải phóng mặt bằng khi đã được bố trí nơi ở mới theo phương án được phê duyệt. Trong bối cảnh nhiều dự án giải phóng mặt bằng Hà Nội trước đây vấp phải phản ứng do người dân bị động, thiếu thông tin, cách làm này nếu được thực hiện nghiêm túc sẽ là bước xây dựng lại niềm tin. Việc khảo sát, kiểm đếm, xác định nguồn gốc đất, lập và phê duyệt phương án phải đúng trình tự, công khai và có sự tham gia của người dân, nếu không mọi lời hứa về công bằng chỉ dừng trên văn bản.
Tuy nhiên, cần nhìn thẳng rằng hiện các phương án vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, lấy ý kiến, chưa phải quyết định cuối cùng. Điều này vừa tích cực – vì còn dư địa điều chỉnh – vừa đặt ra yêu cầu giám sát xã hội mạnh mẽ, để tránh việc sau này quy hoạch bị “bẻ lái” theo lợi ích cục bộ. Trong khu vực nghiên cứu, nhiều hộ có nguồn gốc đất phức tạp, nhiều thế hệ sống chung, diện tích nhỏ hơn mức tối thiểu tách thửa; nếu chính sách bồi thường và bố trí suất tái định cư không tinh tế, nhóm yếu thế sẽ bị thiệt đầu tiên. Tái định cư đi trước thu hồi đất chỉ có ý nghĩa khi mọi đối tượng đều thấy mình được bảo vệ.
Kết luận: Sông Hồng cần một quy hoạch biết “sợ” lũ và biết “trân trọng” cộng đồng
Nếu coi sông Hồng là trục sinh mạch của Hà Nội, thì dự án tái định cư 265ha ven sông không chỉ là câu chuyện chỉnh trang bờ bãi mà là phép thử về tầm nhìn đô thị và thái độ với người dân. Yêu cầu an toàn phòng chống lũ là không thể thương lượng, nhưng cách thực hiện có thể hoặc là cưỡng bức di dời, hoặc là cùng người dân thiết kế lại cuộc sống trên nền quy hoạch mới. Lựa chọn ưu tiên tái định cư tại chỗ, phát triển các khu đô thị đa mục tiêu, bố trí nhà ở trước khi thu hồi đất cho thấy thành phố đã đi những bước đầu đúng hướng.
Tuy nhiên, thành công hay thất bại sẽ nằm ở khâu thực thi: các mốc 2027–2030 có được giữ, các cam kết về sinh kế và dịch vụ xã hội có trở thành hiện thực, việc lấy ý kiến có thực sự lắng nghe hay chỉ là thủ tục. Sông Hồng cần một quy hoạch biết “sợ” sức mạnh của lũ, nhưng cũng phải biết “trân trọng” sức sống của cộng đồng đã bám trụ nơi đây qua nhiều thế hệ. Khi đó, tái định cư sông Hồng mới xứng đáng là hình mẫu của một đô thị phát triển mà không bỏ rơi người dân ở phía sau.
