Cảng xanh và thông minh: Cuộc chơi mới của TPHCM trong chuỗi cung ứng khu vực
Chiến lược cảng xanh và thông minh của TPHCM là định hướng phát triển hệ thống cảng biển và logistics theo hướng số hóa, giảm phát thải, kết nối liên vùng và gắn với tiêu chuẩn bền vững thế hệ mới, nhằm nâng sức cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong khuôn khổ Đối thoại Hữu nghị TPHCM (FD) lần thứ 3, các chuyên gia, doanh nghiệp và đại diện nhiều thành phố cảng lớn đã bàn thẳng vào bài toán phát triển cảng xanh, số hóa logistics và thúc đẩy hợp tác giữa các thành phố cảng. Điều đó cho thấy TPHCM không muốn chỉ nói về công suất bốc xếp, mà muốn tái định vị cảng biển như một nền tảng hạ tầng cảng bền vững gắn với logistics thông minh. Câu hỏi không còn là “có làm hay không”, mà là TPHCM có đi đủ nhanh để không bị tụt lại so với các cảng khu vực hay không.
Áp lực chi phí và tiêu chuẩn xanh: Vì sao TPHCM buộc phải chuyển hướng?
Chi phí logistics của Việt Nam hiện chiếm khoảng 16%-18% GDP, cao hơn mức trung bình toàn cầu 10%-12%. Với mức chênh lệch này, nếu TPHCM tiếp tục chạy theo tăng công suất cảng mà bỏ qua kết nối hạ tầng và chuyển đổi xanh, lợi thế cạnh tranh sẽ mỏng dần so với các cảng trong khu vực. Các đại biểu tại FD cho rằng hệ thống cảng biển phải chuyển trọng tâm từ mở rộng năng lực khai thác sang tăng cường kết nối hạ tầng, phát triển logistics đa phương thức và chuyển đổi theo hướng xanh, thông minh. Đồng thời, sức ép giảm phát thải carbon từ các thị trường lớn đang tăng nhanh, khiến chuyển đổi xanh trở thành điều kiện để duy trì và thu hút dòng hàng xuất nhập khẩu. Nói cách khác, nếu không thành công trong chiến lược cảng xanh TPHCM, thành phố sẽ bị các cảng đạt chuẩn môi trường và số hóa trong khu vực vượt lên.
Hạ tầng cảng bền vững và logistics thông minh: Lợi thế hay điểm yếu của TPHCM?
Điểm nghẽn của TPHCM hiện không nằm ở bến cảng trên giấy, mà ở “nút thắt sau cảng”: ùn ứ tại các cửa ngõ đường bộ, thiếu hệ sinh thái dịch vụ hậu cần và bến bãi sau cảng Cái Mép - Thị Vải, cùng việc chưa khai thác xứng đáng tiềm năng vận tải thủy nội địa kết nối ĐBSCL. Muốn biến hạ tầng cảng bền vững thành lợi thế, thành phố buộc phải coi logistics là một hệ thống mở, vượt qua ranh giới hành chính. Mô hình tích hợp cảng – logistics – đô thị – vùng kinh tế được đề xuất nhằm giảm chi phí logistics và tăng hiệu quả kết nối. Về cơ hội, việc kết nối Cái Mép - Thị Vải với đường Vành đai 3, cao tốc Bến Lức - Long Thành và cầu Phước An sẽ mở rộng hậu phương cảng, tạo hành lang đưa hàng từ Tây Nam bộ và các vùng công nghiệp Đông Nam bộ ra cảng nước sâu. Đây chính là nền tảng để triển khai logistics thông minh với công nghệ số, tự động hóa, năng lượng sạch và kho bãi thông minh ngay từ đầu.
FD 2026: Bàn đạp cho hợp tác cảng khu vực và tiêu chuẩn bền vững thế hệ mới
Phiên chuyên đề về “vai trò của chính quyền địa phương trong tăng cường hợp tác cảng và đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững thế hệ mới” cho thấy TPHCM đang chọn con đường liên kết thay vì phát triển đơn lẻ. Thành phố đề xuất hình thành cơ chế hợp tác đa phương giữa các thành phố cảng trong mạng lưới đối tác hữu nghị và giao các cơ quan chuyên môn tham mưu mô hình, lộ trình triển khai. Đây là cách TPHCM biến mạng lưới đối ngoại thành dòng hàng và chuyển từ “kết nối đối ngoại” sang “kết nối kinh tế”, qua đó củng cố vai trò cửa ngõ hàng hải quốc tế. Cùng lúc, kinh nghiệm từ Tokyo trong mục tiêu giảm 50% phát thải CO2 vào năm 2030, 60% vào năm 2035 và Net Zero vào năm 2050 cho thấy hợp tác quốc tế không chỉ là ngoại giao mà là “đường tắt” để tiếp cận công nghệ, tiêu chuẩn xanh cho hệ thống cảng TPHCM.
Cơ hội cạnh tranh với các cảng khu vực: TPHCM dám đi đến cùng chiến lược?
Nếu nhìn ở tầm khu vực, TPHCM đang đứng trước cơ hội hiếm: chi phí logistics cao buộc hệ thống phải thay đổi, trong khi nhu cầu giảm phát thải toàn cầu lại mở không gian cho những cảng tiên phong về cảng xanh TPHCM và logistics thông minh. Việc hiện đại hóa hạ tầng để tiếp nhận tàu sử dụng nhiên liệu sạch, dùng năng lượng tái tạo cho thiết bị bốc dỡ và xây hệ thống chia sẻ dữ liệu tàu giữa các cảng giúp rút ngắn thời gian quay vòng tàu. Đó là những tiêu chí mà nhiều cảng khu vực cũng đang theo đuổi, nghĩa là TPHCM không thể làm nửa vời. Kết luận là: nếu thành phố kiên trì với hạ tầng cảng bền vững, gắn kết hợp tác cảng khu vực, duy trì một lộ trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh rõ ràng, TPHCM không chỉ theo kịp mà còn có thể đặt lại trật tự cạnh tranh trong mạng lưới cảng biển Đông Nam Á.
