Thiếu cát xây dựng: nút thắt mới của các dự án giao thông Đồng bằng
Khát cát xây dựng ở Đồng bằng hiện là tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng nguồn cát san lấp cho các dự án giao thông, khiến tiến độ nhiều công trình bị chậm, đồng thời đặt ra rủi ro sạt lở sông và suy thoái môi trường nếu khai thác ồ ạt, thiếu giám sát. Khi cát trở thành điểm nghẽn, bản chất của bài toán hạ tầng không còn chỉ là vốn và kỹ thuật, mà là quản trị tài nguyên. Tại Đồng bằng, dự án cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng cần hơn 16,6 triệu m3 cát, nhưng mới huy động được khoảng 10,8 triệu m3, còn thiếu 2,5 triệu m3 chưa có nguồn cung. Hệ quả là giá trị thực hiện 6 tháng đầu năm 2026 của ba dự án thành phần chỉ đạt 7,97% giá trị hợp đồng. Đây không phải sự chậm trễ kỹ thuật, mà là tín hiệu báo động về cách chúng ta đang tiêu dùng cát như một nguồn tài nguyên vô hạn.
Mở thêm mỏ cát: giải pháp bắt buộc nhưng đầy đánh đổi
Để tháo nút thắt thiếu cát xây dựng, các địa phương ở Đồng bằng buộc phải mở thêm mỏ cát phục vụ dự án giao thông Đồng bằng. UBND Vĩnh Long đã cấp phép khai thác hai mỏ cát NTSH.10 và NTSH.10A theo cơ chế đặc thù với tổng khối lượng 1,7 triệu m3, dành cho đường ra đảo Hòn Khoai. Trên sông Hậu, Cần Thơ cho khai thác mỏ cát MS01 phục vụ ba dự án thành phần cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng. Nhưng mỗi giấy phép mới đồng nghĩa một lớp rủi ro môi trường dày thêm. Người dân cù lao Tân Quy lo ngại sạt lở bờ sông và yêu cầu giám sát nghiêm ngặt phạm vi, độ sâu khai thác. Đại diện một hộ dân nói rõ: họ không phản đối công trình trọng điểm, điều họ sợ là "nhà thầu khai thác quá phạm vi, quá số lượng được cấp phép, dẫn đến sạt lở". Câu nói đó cho thấy niềm tin cộng đồng hiện phụ thuộc vào kỷ luật khai thác chứ không phải những lời hứa chung chung.
Quảng Ngãi đấu giá 58 mỏ khoáng sản: thị trường hóa nguồn cung cát
Trong khi Đồng bằng vật lộn với thiếu cát xây dựng, Quảng Ngãi chọn hướng đi thị trường hóa khai thác khoáng sản. Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh này đang tiếp nhận hồ sơ để lựa chọn tổ chức đấu giá quyền khai thác đối với 58 mỏ vật liệu xây dựng thông thường. Danh mục gồm 19 mỏ cát, 32 mỏ đất san lấp, 6 mỏ đá và 1 mỏ đất sét làm gạch ngói, phân bố tại 34 xã, phường. Kế hoạch đấu giá được yêu cầu triển khai ngay trong năm nhằm bổ sung nguồn cung vật liệu, bình ổn giá và đáp ứng nhu cầu thi công các dự án trọng điểm. Về lý thuyết, đấu giá có thể giúp khai thác khoáng sản hiệu quả hơn, giảm thất thoát, thu hút nhà đầu tư đủ năng lực. Nhưng nếu chỉ xem đấu giá là công cụ tăng nguồn cung, bỏ qua tiêu chí môi trường, Quảng Ngãi sẽ lặp lại vòng xoáy khai thác – sạt lở sông – khủng hoảng niềm tin mà Đồng bằng đang đối mặt.
Giám sát công nghệ và vai trò cộng đồng trong phòng ngừa sạt lở sông
Điểm sáng hiếm hoi trong bức tranh khát cát là nỗ lực tăng cường giám sát khai thác. Vĩnh Long yêu cầu phương tiện khai thác phải lắp camera, thiết bị định vị và giám sát hành trình; định kỳ đo đạc địa hình đáy sông, theo dõi diễn biến dòng chảy và nguy cơ sạt lở. Đồng Tháp thành lập hội đồng thẩm định đánh giá tác động môi trường trước khi cấp phép mỏ cát trên sông Hậu. Đây là những bước đi đúng, nhưng vẫn mang tính phòng cháy chữa cháy hơn là thay đổi cách tiếp cận. Sạt lở sông không chỉ đến từ mỏ cát "vượt ranh giới", mà từ tổng áp lực khai thác dồn lên hệ thống sông vốn đã suy yếu. Muốn hạn chế sạt lở sông, giám sát công nghệ phải đi cùng quyền tham gia giám sát của cộng đồng địa phương. Khi người dân được tiếp cận dữ liệu, được quyền chất vấn và dừng khai thác khi có dấu hiệu bất thường, kỷ luật khai thác mới có cơ hội trở thành chuẩn mực chứ không chỉ là khẩu hiệu.
Từ cuộc chạy đua cát đến quản trị tài nguyên bền vững
Cả Đồng bằng và Quảng Ngãi đang cho thấy cùng một bài toán: phát triển hạ tầng nhanh hơn khả năng tái tạo của tài nguyên. Nhu cầu vật liệu tăng mạnh do nhiều dự án hạ tầng lớn triển khai đồng thời, cộng thêm nhu cầu từ địa phương lân cận, khiến nguồn cung khan hiếm và giá tăng, ảnh hưởng tiến độ thi công. Các tỉnh buộc phải mở mỏ cát, đấu giá mỏ khoáng sản để giải cơn khát vật liệu. Nhưng chính các quyết định ấy sẽ định hình tương lai môi trường: hoặc là một Đồng bằng đầy vết cắt sạt lở sông, hoặc là vùng đất biết sống chung với giới hạn tài nguyên. Cân bằng giữa tăng trưởng hạ tầng và quản trị tài nguyên không phải khẩu hiệu mà là lựa chọn chính sách: ưu tiên tái sử dụng vật liệu, phân bổ tiến độ dự án theo khả năng cung ứng, bắt buộc đánh giá tác động tích lũy lên hệ thống sông. Nếu không dám chậm lại để nghĩ dài, chúng ta sẽ tiếp tục đổ thêm cát vào những con đường chưa hoàn thành, nhưng lại bào mòn chính nền đất mà chúng đứng trên.
