“Great Transshipment Scam”: định nghĩa lại cuộc chiến thuế quan Mỹ – Trung
Danh sách hơn 40 đối tác thương mại bị Nhà Trắng quy kết là trung chuyển hàng hóa liên quan đến Trung Quốc để né thuế quan Mỹ là một bước leo thang mới trong cuộc chiến thuế quan Mỹ – Trung Quốc, khi Washington coi các tuyến trung chuyển thông qua nước thứ ba là “gian lận vận chuyển” làm suy yếu chính sách Trump và xói mòn nguồn thu ngân sách Mỹ. Điểm đáng chú ý là danh sách đối tác thương mại này không nhắm vào những nền kinh tế nhỏ, mà đánh thẳng vào các trụ cột của hệ thống thương mại toàn cầu: Canada, EU, Ấn Độ, Israel, Nhật Bản, Mexico, Hàn Quốc và Đài Loan đều nằm trong nhóm 1, bị coi là “quốc gia dẫn đầu về quy mô đa dạng” với nguy cơ cao lẫn hành vi trung chuyển bất hợp pháp vào dòng thương mại hợp pháp rộng lớn. Việc đưa hơn 40 đối tác vào diện theo dõi vì nguy cơ né thuế cho thấy Washington đang muốn chứng minh rằng vấn đề không chỉ nằm ở Bắc Kinh, mà ở cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đã thích nghi với chính sách Trump theo cách mà Mỹ xem là bất lợi cho mình.
Nhóm 1: các đồng minh thân cận bỗng thành “mắt xích rủi ro”
Việc Canada, EU, Ấn Độ, Israel, Nhật Bản, Mexico và Hàn Quốc bị xếp vào nhóm 1 gửi đi một thông điệp chính trị rõ ràng: không đối tác nào miễn nhiễm trước logic thuế quan Mỹ Trung Quốc dựa trên chủ nghĩa bảo hộ của chính sách Trump. Theo báo cáo, những nền kinh tế này có cơ sở công nghiệp đa dạng, khối lượng xuất khẩu lớn sang Mỹ, và vì thế, nguy cơ trung chuyển hàng hóa liên quan đến Trung Quốc có thể “ẩn mình” trong chính các dòng thương mại hợp pháp. Từ góc độ Washington, đây là cách bịt lỗ hổng: nếu hàng Trung Quốc đi vòng qua các đối tác chịu mức thuế thấp hơn, thì mạng lưới đối tác đó phải chịu trách nhiệm trước các biện pháp giám sát mới về trung chuyển hàng hóa và né thuế quan. Song với các nước trong nhóm 1, cáo buộc “tạo điều kiện trốn thuế” không chỉ là tranh cãi kỹ thuật hải quan; nó làm lung lay niềm tin trong liên minh kinh tế – an ninh, bởi những nước từng chia sẻ lợi ích trong các hiệp định thương mại nay bị đối xử như nguồn rủi ro có hệ thống.
Ba tầng rủi ro trung chuyển: từ quy mô công nghiệp đến “mục tiêu cơ hội”
Báo cáo “The Great Transshipment Scam” chia thế giới thành ba tầng rủi ro trung chuyển, phản ánh cách Nhà Trắng nhìn chuỗi cung ứng như một mạng lưới mà Trung Quốc có thể cài cắm xuất xứ kinh tế. Nhóm 2 gồm Brazil, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam – những nền kinh tế được mô tả là “dẫn đầu về quy mô với tích hợp sâu với Trung Quốc”, sở hữu năng lực công nghiệp, cảng biển, hậu cần đủ để dịch chuyển khối lượng lớn hàng hóa liên kết với Trung Quốc vào dòng thương mại hướng sang Mỹ. Nhóm 3, lớn nhất về số lượng, gồm các nền kinh tế nhỏ hơn như Campuchia, Lào, Myanmar, Panama, Costa Rica, Azerbaijan, Georgia, Jordan… được coi là “mục tiêu Trung Quốc cơ hội” vì lao động giá rẻ, khu tự do, hành lang biên giới, năng lực hải quan hạn chế hay tiếp cận thương mại ưu đãi. Cách phân tầng này cho thấy Washington muốn kiểm soát cả mắt xích lớn lẫn nhỏ trong mô hình trung chuyển hàng hóa: từ nhà máy và cảng biển đến kho ngoại quan và tuyến đường sắt nội địa.
AI, quy tắc xuất xứ và tham vọng bịt mọi kẽ hở né thuế quan
Chính quyền Trump không chỉ nêu tên đối tác; họ muốn tái thiết toàn bộ “hạ tầng giám sát” thuế quan. Nhà Trắng cho biết đang phối hợp với Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ để xây dựng một hệ thống ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhằm phát hiện các lô hàng có dấu hiệu chuyển tải bất hợp pháp, phân tích dữ liệu lô hàng, lịch sử tuyến vận chuyển và các thông tin liên quan. Cùng lúc, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ đưa các điều khoản giảm thiểu vận chuyển quá cảnh vào nhiều thỏa thuận thương mại và vẫn đang nỗ lực định nghĩa quy tắc xuất xứ rõ ràng hơn để xác định nơi sản xuất của sản phẩm. Mục tiêu là bịt các khoảng trống trong hệ thống thuế quan Mỹ Trung Quốc: nếu hàng hóa “liên kết với Trung Quốc” – dù không khai báo xuất xứ nhưng mang dấu hiệu về nguồn gốc kinh tế, kiểm soát hoặc hàm lượng của Trung Quốc – vẫn lọt qua bằng trung chuyển, thì AI và quy tắc xuất xứ mới được kỳ vọng sẽ soi chiếu từng mắt xích của chuỗi cung ứng. Đây là tham vọng mang màu sắc công nghệ, nhưng cũng là tín hiệu cho thấy Washington sẵn sàng đặt gánh nặng tuân thủ lên mọi đối tác thương mại lớn.
Áp lực chính trị – kinh tế với đồng minh và hệ quả lâu dài
Việc cáo buộc hơn 40 quốc gia “giúp Bắc Kinh trốn tránh thuế quan của Mỹ một cách bất hợp pháp” biến căng thẳng thương mại thành một bài kiểm tra lòng trung thành chính trị. Những đối tác thương mại lớn của Mỹ – từ Canada, EU đến Ấn Độ, Nhật Bản hay Mexico – giờ phải lựa chọn giữa bảo vệ mô hình xuất khẩu hiện tại và chấp nhận siết chặt quản lý trung chuyển hàng hóa liên quan đến Trung Quốc, trong bối cảnh doanh nghiệp đã dịch chuyển một phần chuỗi cung ứng khỏi nền kinh tế lớn thứ hai thế giới kể từ cuộc chiến thuế quan Mỹ – Trung trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Điều trớ trêu là chính các mức thuế diện rộng mà Washington áp lên nhiều đối tác trong chương trình chính sách Trump đã tạo ra khác biệt phí giữa các nước, khuyến khích việc chuyển hướng tuyến thương mại mà nay Mỹ coi là “gian lận” cần trấn áp. Khi báo cáo được công bố trong lúc căng thẳng vẫn cao bất chấp một thỏa thuận “đình chiến” và trước thềm chuyến thăm đáp lễ của Chủ tịch Tập tới Washington, danh sách đối tác thương mại này giống như một cảnh báo: bất kỳ nước nào tham gia sâu vào chuỗi cung ứng gắn với Trung Quốc đều có thể bị kéo vào tâm điểm của cuộc đối đầu thuế quan kéo dài.
