Thông điệp trung tâm: nhiếp ảnh như lời thề với di sản và biển đảo
Hai sách ảnh Nguyễn Á “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh” và “Chuyện về biển đảo quê hương” là dự án nhiếp ảnh kéo dài 16 năm, ghi lại 17 di sản UNESCO Việt Nam và 5 vùng biển đảo quê hương bằng hàng nghìn khoảnh khắc về con người, văn hóa-xã hội và quốc phòng, được giới thiệu trong triển lãm ảnh Hà Nội tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam vào ngày 28/8, đúng dịp kỷ niệm Quốc khánh 2/9. Điều đáng nói là hai cuốn sách này không dừng ở việc “chụp cho đẹp” những cảnh quan quen thuộc. Chúng là một tuyên ngôn rõ ràng: di sản văn hóa phi vật thể và biển đảo quê hương không phải những khái niệm trừu tượng, mà là đời sống sống động của cộng đồng, là sức mạnh mềm và sức mạnh cứng của một quốc gia đang định hình vị thế trên bản đồ thế giới. Khi chọn nhiếp ảnh làm phương tiện, Nguyễn Á chấp nhận một hành trình dài hơi, nhiều đánh đổi để chống lại sự lãng quên – trong một thời đại mà mọi thứ có nguy cơ bị cuốn trôi bởi tốc độ và tiện nghi số.
“Những di sản văn hóa phi vật thể…”: thước phim dài của ký ức cộng đồng
Trong cuốn “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh”, Nguyễn Á gom lại hành trình hơn một thập kỷ rong ruổi qua 17 di sản UNESCO Việt Nam – từ Nhã nhạc Cung đình Huế, ca trù, quan họ, hát then, hát xoan đến không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, Xòe Thái, nghề gốm Chăm, tranh dân gian Đông Hồ, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, đờn ca tài tử Nam Bộ. Ông từng thừa nhận: “Khó khăn nhất khi làm một cuốn sách là phải biên tập như thế nào để kể được những câu chuyện mà mình muốn truyền tải”. Hàng nghìn khuôn hình phải được lựa chọn, sắp đặt để không chỉ trình diễn nghi lễ, nhạc cụ hay trang phục, mà còn khắc họa gương mặt người nghệ nhân, ánh mắt người dân – nơi “hồn cốt dân tộc” được kết tinh. Điểm mạnh của sách nằm ở chỗ nó chống lại cách nhìn di sản như bảo tàng đóng kín: hình ảnh cho thấy di sản vẫn đang chuyển động, vẫn được thực hành trong không gian sống, và vì thế, cũng có thể mất đi nếu thế hệ trẻ thờ ơ. Dù vậy, chính cấu trúc dày đặc di sản khiến độc giả cần thời gian, sự kiên nhẫn để đọc và suy ngẫm, thay vì lướt qua như một album ảnh đẹp.
“Chuyện về biển đảo quê hương”: sức mạnh Việt Nam qua từng con người giữ biển
Nếu cuốn sách về di sản là dòng chảy ký ức, thì “Chuyện về biển đảo quê hương” là bản đồ cảm xúc về 5 vùng Hải quân Việt Nam, bắt đầu từ chuyến đi Trường Sa đầu tiên năm 2010 và kéo dài suốt nhiều năm gắn bó với biển, đảo và thềm lục địa thiêng liêng của Tổ quốc. Biển trong sách không chỉ là màu xanh hùng vĩ, mà là những khuôn mặt rám nắng của cán bộ, chiến sĩ và người dân đang ngày đêm bám biển, giữ đảo, lao động, cống hiến và gìn giữ chủ quyền. Tác giả nhiều lần tác nghiệp trong các khu vực quân sự đặc thù để phản ánh chân thực nhịp sống, công việc cùng trọng trách thiêng liêng của Hải quân. Những bức ảnh trở thành lời tri ân sâu sắc với người lính đang “vững vàng nơi đầu sóng ngọn gió” bảo vệ chủ quyền và quyền chủ quyền, giữ an ninh trật tự và môi trường hòa bình trên các vùng biển, đảo. Điều này cho thấy sách không chỉ là tư liệu hình ảnh về biển đảo quê hương, mà còn là một dạng “hồ sơ tinh thần” về sức mạnh quốc phòng – được kể bằng ngôn ngữ gần gũi, dễ chạm tới công chúng hơn mọi bản báo cáo khô khan.
Triển lãm ngày 28/8: khi di sản, biển đảo và công chúng gặp nhau giữa lòng Hà Nội
Chiều 28/8, tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (36 Lý Thường Kiệt, Hà Nội), triển lãm ảnh Hà Nội và lễ ra mắt hai sách ảnh Nguyễn Á diễn ra trong không gian chật kín đại diện các cơ quan văn hóa, ngoại giao, các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, chiến sĩ hải quân và đông đảo công chúng. Sự kiện diễn ra ngay trước Quốc khánh 2/9, biến hai cuốn sách thành một lời chào mang tính biểu tượng: đất nước kỷ niệm lịch sử bằng chính di sản văn hóa phi vật thể và biển đảo quê hương – hai trụ cột bản sắc và chủ quyền. Trong phát biểu của các khách mời, có một điểm chung: mỗi di sản được giới thiệu không chỉ là tinh hoa được quốc tế ghi nhận, mà là nơi phản chiếu chiều sâu lịch sử, bản sắc và sức sống của người Việt trên mọi miền. Với người Hải quân, việc hình ảnh của họ được tôn vinh trong sách là “động lực thôi thúc… càng thêm trách nhiệm, vững chắc tay súng, bảo vệ vững chắc chủ quyền của Tổ quốc” như lời Đại tá Ngô Văn Lúa. Triển lãm vì thế không dừng lại ở việc trưng bày, mà trở thành cuộc đối thoại trực tiếp giữa người làm nghề, người trong cuộc và người xem – nơi trách nhiệm gìn giữ di sản và biển đảo được đặt lại một cách cụ thể.
Hành trình 16 năm và câu hỏi dành cho người xem hôm nay
Hai cuốn sách là kết quả của hành trình 16 năm miệt mài sáng tác, trải nghiệm và ghi lại những khoảnh khắc chân thực, giàu cảm xúc về văn hóa, con người và biển đảo Việt Nam – tiếp nối hơn 30 năm cầm máy, với “Chuyện về biển đảo quê hương” là cuốn thứ 26 trong sự nghiệp. Việc tìm kiếm những góc nhìn mới, những khoảnh khắc khác biệt và tránh lặp lại chính mình luôn là thách thức lớn với người làm nhiếp ảnh. Nhưng thay vì chạy theo kỹ thuật phô diễn, Nguyễn Á chọn đi đường dài: trở đi trở lại Trường Sa bảy lần, quay lại những lễ hội, không gian di sản nhiều lần để cho thấy sức sống, sự biến đổi và cả những nếp nhăn thời gian trên từng thực hành. Hai sách ảnh Nguyễn Á vì thế đặc biệt hữu ích với ba nhóm: người làm văn hóa – để nhìn thấy “dòng chảy” di sản văn hóa phi vật thể đang diễn ra; giới giáo dục và truyền thông – để có chất liệu sinh động khơi gợi tự hào trong thế hệ trẻ; và công chúng rộng rãi – để hiểu rằng chủ quyền không chỉ là đường biên trên bản đồ, mà là những con người cụ thể đang giữ biển, giữ ký ức. Cuối cùng, hai cuốn sách không trả lời hết mọi câu hỏi về di sản UNESCO Việt Nam hay biển đảo quê hương; chúng đặt lại một câu hỏi khác: chúng ta sẽ làm gì, ngoài việc ngắm những bức ảnh đẹp, để phần việc gìn giữ và tiếp nối không chỉ là câu chuyện của một nhiếp ảnh gia đơn độc?
