Từ ống kính đến di sản: vì sao hai sách ảnh này quan trọng
Hai sách ảnh “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh” và “Chuyện về biển đảo quê hương” là bộ đôi ấn phẩm dùng nhiếp ảnh để kể lại hành trình 16 năm ghi chép đời sống di sản và biển đảo Việt Nam, từ đó biến ký ức cộng đồng thành một kho lưu trữ thị giác có chiều sâu và tính lịch sử. Nhân dịp Quốc khánh, nhiếp ảnh gia Nguyễn Á cho ra mắt đồng thời hai cuốn sách ảnh này, cũng là cuốn thứ 25 và 26 trong hơn 30 năm cầm máy của ông. Việc ra mắt không chỉ là một sự kiện xuất bản, mà là lời khẳng định rằng sách ảnh biển đảo Việt và sách ảnh về di sản văn hóa phi vật thể có thể đứng ngang hàng với những công trình nghiên cứu trong hành trình bảo tồn di sản.
“Chuyện về biển đảo quê hương”: Khi chủ quyền được kể bằng hình ảnh
“Chuyện về biển đảo quê hương” dày hơn 210 trang, được Nguyễn Á bắt tay thực hiện từ năm 2010, khi ông lần đầu ra Trường Sa và lần lượt chu du qua 5 vùng Hải quân Việt Nam. Đây không phải là một album phong cảnh, mà là một cuốn biên niên sử bằng hình ảnh về con người, đời sống, lễ thức và nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền trên biển đảo. Nhiều bức ảnh ghi lại hình ảnh người lính nơi đầu sóng ngọn gió, trong đó có cả Lữ đoàn Đặc công Hải quân 126 – một không gian phức tạp, mang tính tuyệt mật mà hiếm nhiếp ảnh gia được tiếp cận. Vì thế, sách ảnh biển đảo Việt này mang giọng điệu riêng: vừa là lời tri ân, vừa là chứng tích thị giác về một hiện thực quốc phòng ít khi được thấy ở cự ly gần.
“Những di sản văn hóa phi vật thể…”: 17 hành trình dài hơi
Song song với biển đảo, Nguyễn Á dành hơn 16 năm dấn thân để ghi lại 17 di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam, trải dài khắp ba miền. Cuốn “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh” dày tương đương “Chuyện về biển đảo quê hương”, nhưng nhịp điệu khác hẳn: chậm rãi, lễ nghi, đầy chi tiết. Từ thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái đến nghệ thuật Xòe Thái, tranh Đông Hồ, Hội Gióng, Ví Giặm, Bài Chòi, Nhã nhạc cung đình Huế, Đờn ca tài tử Nam Bộ, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, không gian cồng chiêng Tây Nguyên… mỗi di sản hiện lên như một sinh thể sống, có gương mặt, tên tuổi và cộng đồng cụ thể. Đây không phải bộ sưu tập “điểm danh” di sản, mà là một nỗ lực bảo tồn di sản qua kể chuyện bằng hình với cấu trúc dài hơi và có chủ đề rõ ràng.
Triển lãm ảnh Hà Nội: khi quân đội và công chúng gặp nhau trước di sản
Triển lãm ảnh Hà Nội tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam là nơi hai mạch đề tài – biển đảo và di sản văn hóa phi vật thể – cùng hội tụ. Việc các đại biểu, khách mời cắt băng khai mạc triển lãm cho thấy đây không chỉ là hoạt động giới thiệu sách, mà là một sự kiện văn hóa có chiều sâu chính trị – xã hội. Sự hiện diện xúc động của Đại tá Ngô Văn Lúa, Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn Hải quân đánh bộ 147, Vùng 1 Hải quân, khi thấy hình ảnh người lính được tôn vinh trong sách, là minh chứng cho sức chạm của ngôn ngữ nhiếp ảnh đối với khối quân đội. Ở phía đối diện, công chúng dân sự, đặc biệt là giới trẻ, được mời bước vào một “lớp học lịch sử” bằng hình ảnh – nơi biển đảo, lễ hội, âm nhạc dân gian và nghi thức tôn giáo cùng hiện diện trong một không gian.
Nhiếp ảnh như một hình thức bảo tồn di sản thế kỷ 21
Điểm đáng nói nhất trong hành trình 16 năm của nhiếp ảnh gia Nguyễn Á là ông không xem mình như nhà nghiên cứu, mà chỉ là người “cầm máy” muốn kể những câu chuyện đẹp nhất về Việt Nam. Nhưng chính sự khiêm tốn đó lại khiến hai cuốn sách ảnh trở thành minh họa sống động cho khái niệm bảo tồn di sản trong thời số. Theo Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam, các bộ ảnh của Nguyễn Á giúp người xem cảm nhận rõ sức sống di sản, thấy được cộng đồng tạo nên và gìn giữ giá trị ấy. Nói cách khác, sách ảnh biển đảo Việt và sách về di sản văn hóa phi vật thể ở đây không dừng lại ở vai trò tư liệu, mà trở thành “món quà” ngoại giao, tài liệu giáo dục và nguồn cảm hứng để mỗi người tự hỏi: mình sẽ tiếp nối câu chuyện di sản này bằng hành động nào.
