Nghịch lý thiếu giáo viên nhưng chỉ tiêu vẫn bị bỏ trống
Nghịch lý chỉ tiêu giáo viên chưa được tuyển là tình trạng hệ thống giáo dục thiếu hàng chục nghìn giáo viên theo định mức nhưng các địa phương vẫn để trống hơn 40.000 suất biên chế, vừa bổ sung giáo viên hợp đồng, vừa tăng sĩ số lớp, tạo ra một khủng hoảng nhân lực giáo dục kéo dài và làm suy giảm chất lượng dạy học trên diện rộng. Tại phiên giải trình sáng 20.9 của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết cả nước còn thiếu hơn 104.500 giáo viên mầm non, phổ thông so với định mức vào cuối năm học 2025-2026. Cùng lúc, đến ngày 31.5.2026 vẫn còn hơn 40.000 biên chế giáo viên được giao nhưng chưa tuyển dụng, thậm chí con số chưa tuyển có thời điểm được nêu là khoảng 46.000. Trong khi giáo viên THCS thiếu tới gần 42.500 người, việc chần chừ tuyển dụng cho thấy vấn đề không nằm ở việc thiếu người dạy, mà ở cách hệ thống đang bị trói buộc bởi cơ chế biên chế và ngân sách.
Áp lực giảm biên chế và ngân sách: vì sao địa phương ngại tuyển?
Địa phương không phải không nhìn thấy thiếu giáo viên Việt Nam, mà là không dám tuyển dụng biên chế giáo viên vì sức ép hành chính lấn át nhu cầu giáo dục. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chỉ rõ: một mặt các địa phương có nhu cầu tuyển, mặt khác lại chịu áp lực giảm biên chế chung, trong khi đội ngũ giáo viên chiếm tỉ lệ lớn trong tổng biên chế. Khi kế hoạch tinh giản được giao theo chỉ tiêu cứng, lãnh đạo nhiều nơi chọn cách an toàn: hạn chế tuyển mới, ưu tiên giữ cho bộ máy “đủ chuẩn” trên giấy tờ thay vì bảo đảm giáo viên đứng lớp. Bộ Nội vụ thừa nhận có nơi thực hiện tinh giản biên chế một cách cơ học để bảo đảm chỉ tiêu, dẫn tới thiếu giáo viên ở các cấp học, môn học và mất cân bằng cơ cấu đội ngũ theo khu vực, địa bàn. Đây là cách tiếp cận quản lý coi biên chế là con số phải giảm, chứ không là năng lực cung ứng dịch vụ giáo dục thiết yếu. Chừng nào bài toán ngân sách vẫn được giải bằng công thức cắt nhân sự theo tỷ lệ, chừng đó địa phương còn sợ tuyển và chỉ tiêu giáo viên chưa tuyển sẽ tiếp tục treo lơ lửng.
Định mức mới, thừa–thiếu cục bộ và những lớp học quá tải
Thiếu giáo viên hiện nay được tính trên cơ sở định mức biên chế mới, nhưng con số tổng thể lại che khuất sự lệch pha lớn giữa môn học, cấp học và vùng miền. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh tình trạng thiếu là thiếu so với định mức, đồng thời tồn tại hiện tượng thừa–thiếu cục bộ giữa các môn học, cấp học và địa bàn. Biến động dân cư, tăng dân số tự nhiên khoảng 1%/năm và dân số cơ học tại đô thị, khu công nghiệp, cùng việc dạy 2 buổi/ngày và phổ cập giáo dục trẻ 3–5 tuổi làm nhu cầu giáo viên tăng nhanh. Khi không được tuyển biên chế, các trường buộc phải dùng giáo viên hợp đồng hoặc tăng sĩ số lớp. Theo Bộ Nội vụ, việc giảm số lượng giáo viên trong khi quy mô học sinh tiếp tục gia tăng khiến sĩ số học sinh/lớp và số giờ dạy/giáo viên tăng, tạo áp lực lớn cho đội ngũ. Lớp đông, giáo viên kiệt sức, nhưng về mặt giấy tờ, chỉ tiêu tinh giản vẫn hoàn thành – đây là cái giá âm thầm mà phụ huynh và học sinh phải chịu trong khủng hoảng nhân lực giáo dục hiện nay.
Chính sách linh hoạt bị tắc bởi cơ chế cứng và nỗi sợ trách nhiệm
Một nghịch lý khác là: hệ thống đã có công cụ linh hoạt nhưng cơ sở vẫn không “dám làm”. Nghị quyết 248/2025/QH15 trao quyền cho giám đốc sở giáo dục tuyển dụng, thuyên chuyển, điều động giáo viên như một giải pháp đột phá. Một số địa phương tổ chức tuyển dụng tập trung, một lần theo chỉ tiêu toàn tỉnh, đem lại nhiều ưu điểm. Nhưng ở nhiều nơi, định mức vị trí việc làm, chế độ thỉnh giảng, hợp đồng và hướng dẫn chi tiết về cách xử lý thiếu giáo viên, nhất là ở môn ngoại ngữ, tin học, tư vấn tâm lý học đường, công tác xã hội, vẫn chưa rõ ràng. Khi thiếu khung pháp lý cụ thể và nguồn lực chi trả, hiệu trưởng và sở ngành lo sợ rủi ro kiểm tra, thanh tra nên chọn đứng yên. Việc phân cấp cho xã, phường tự tổ chức tuyển dụng giáo viên ở một số địa phương còn đi ngược tinh thần tuyển dụng tập trung, khiến quy trình cồng kềnh, mỗi nơi một hội đồng, nhiều lần ra đề thi, rủi ro không tuyển được người như nhu cầu. Cơ chế mềm bị bẻ cong bởi thói quen quản lý cứng nhắc và tâm lý né tránh trách nhiệm, tiếp tục khóa chặt các chỉ tiêu giáo viên chưa tuyển.
Đổi cách nhìn về biên chế: từ con số phải giảm đến năng lực phải bảo vệ
Nếu chỉ xem biên chế là gánh nặng ngân sách, hệ thống giáo dục sẽ tiếp tục cắt vào phần quan trọng nhất: giáo viên đứng lớp. Trong giai đoạn 2022–2026, cả nước tuyển thêm hơn 60.000 giáo viên nhưng chủ yếu chỉ bù cho số nghỉ hưu, nghỉ việc và số tăng theo học sinh, chứ không tạo ra dư địa mới để đáp ứng định mức. Trong khi đó, vẫn còn hơn 40.000 chỉ tiêu giáo viên chưa tuyển, nhu cầu bổ sung biên chế cho năm học 2026–2027 vẫn khoảng 43.000 người. Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo chuẩn bị ban hành định mức mới, có xét đặc thù dạy 2 buổi/ngày, vùng miền, cấp học, môn học, là bước đi đúng nhưng chưa đủ. Cốt lõi phải là thay đổi tư duy: tinh giản phải tập trung vào khối hành chính, trung gian, gián tiếp, đồng thời điều chuyển từ nơi thừa sang nơi thiếu và bảo vệ đội ngũ giáo viên trực tiếp đứng lớp. Chỉ khi coi biên chế giáo viên là năng lực quốc gia cần được duy trì, chứ không là chỉ tiêu phải cắt, chúng ta mới có thể thoát khỏi nghịch lý thiếu giáo viên nhưng không ai dám tuyển – và khủng hoảng nhân lực giáo dục mới có cơ hội được giải quyết một cách thực chất.
