Chi hàng nghìn tỉ cho thu hồi đất: cái giá phải trả để chống ngập
Các dự án cải tạo rạch Ông Bé và xây dựng trục thoát nước Suối Giữa - Bưng Cầu là hai công trình hạ tầng nước quy mô lớn tại TPHCM, tập trung vào nạo vét, chỉnh trang dòng chảy và xây dựng hệ thống kè, đường ven rạch nhằm tăng khả năng tiêu thoát nước, cải thiện môi trường và tổ chức lại không gian đô thị theo quy hoạch. Đây không chỉ là các dự án kỹ thuật thuần túy, mà là bước đi thể hiện lựa chọn chiến lược của thành phố: chấp nhận chi rất lớn cho thu hồi đất hạ tầng và bồi thường dân cư để đổi lấy năng lực quản lý nước tốt hơn và giảm ngập lâu dài. Điểm đáng chú ý là phần chi cho bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm tỷ trọng áp đảo so với chi phí xây dựng, cho thấy bài toán chống ngập ở đô thị lớn không nằm ở công nghệ mà nằm ở đất đai và sự đồng thuận của người dân. Nếu quy trình thu hồi đất không minh bạch, công bằng, hai dự án có thể trở thành điểm nóng khi hơn 1.600 hộ dân bị ảnh hưởng trực tiếp.
Trục thoát nước Suối Giữa - Bưng Cầu: hạ tầng nước gắn với giao thông đô thị
Ở phía Bắc thành phố, trục thoát nước Suối Giữa - Bưng Cầu đang bước vào giai đoạn chuẩn bị bồi thường và thu hồi đất hạ tầng. Dự án gồm ba tuyến: Suối Giữa dài khoảng 1.480 m, ranh Bưng Cầu dài khoảng 1.453 m và ranh Bà Cô dài khoảng 2.300 m. Với tổng mức đầu tư dự kiến 3.330 tỉ đồng, riêng chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã lên tới khoảng 2.068 tỉ đồng, tương ứng diện tích thu hồi khoảng 15 ha, ảnh hưởng 81 hộ giải tỏa một phần và 35 hộ giải tỏa trắng cần bố trí tái định cư. Mục tiêu của trục thoát nước này là tiêu thoát nước mưa và nước thải đã qua xử lý cho khu vực rộng 4.538 ha, đồng thời kết hợp cải thiện môi trường và tổ chức giao thông dọc tuyến. Nói cách khác, đây là một dự án hạ tầng nước nhưng được thiết kế như trục đô thị mới. Việc các đơn vị đang hoàn thiện hồ sơ pháp lý, đo đạc, kiểm đếm tài sản để phục vụ bồi thường cho thấy chính quyền ưu tiên đẩy nhanh thu hồi đất, song cũng đặt ra yêu cầu cao về minh bạch và tham vấn cộng đồng để giảm xung đột lợi ích.
Cải tạo rạch Ông Bé: chỉnh trang đô thị đi kèm áp lực tái định cư
Ở khu Nam, dự án cải tạo rạch Ông Bé mang tham vọng lớn hơn về quy mô dân cư bị tác động. Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TPHCM cho biết đang phối hợp với UBND phường Chánh Hưng và xã Bình Hưng để đẩy nhanh các thủ tục thu hồi đất, triển khai nạo vét, cải tạo môi trường và chỉnh trang đô thị dọc trục thoát nước rạch Ông Bé. Theo kế hoạch, dự án cần thu hồi gần 12 ha đất, ảnh hưởng tới 1.636 hộ dân, trong đó 1.391 hộ giải tỏa toàn bộ và 245 hộ giải tỏa một phần. Tổng mức đầu tư khoảng 7.679 tỉ đồng, đáng chú ý là chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm khoảng 6.229 tỉ đồng, trong khi chi phí xây dựng chỉ khoảng 1.033 tỉ đồng. Đây là câu nói đáng trích: "Chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm phần lớn, khoảng 6.229 tỉ đồng; chi phí xây dựng khoảng 1.033 tỉ đồng". Con số này cho thấy cải tạo rạch Ông Bé thực chất là một chương trình tái cấu trúc không gian sống ven kênh, với trọng tâm là di dời và tái định cư, hơn là thi công công trình. Nếu chính sách bồi thường dân cư không đủ thuyết phục, dự án dễ bị nhìn nhận như sự hy sinh của người nghèo để tạo mặt bằng cho phát triển bất động sản.
Lợi ích chống ngập và cải thiện môi trường: ai được hưởng nhiều nhất?
Về mặt kỹ thuật, cả hai dự án trục thoát nước TPHCM đều mang lại lợi ích rõ ràng cho quản lý nước. Suối Giữa - Bưng Cầu hướng tới thoát nước mưa và nước thải đã xử lý cho khu vực 4.538 ha, đồng thời cải thiện môi trường và giao thông dọc tuyến. Còn cải tạo rạch Ông Bé được kỳ vọng tăng khả năng tiêu thoát nước, giảm ngập cho khu vực khoảng 470 ha, kết hợp chỉnh trang hai bên rạch, nâng cao chất lượng không gian sống và tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội khu Nam. Quy mô công trình rạch Ông Bé gồm nạo vét khoảng 4,2 km, xây dựng kè bảo vệ bờ dài 4,5 km và tuyến đường mới rộng 12–16 m, dài hơn 2,4 km. Kèm theo đó là hệ thống vỉa hè, lan can, thoát nước, bến lên xuống, cây xanh và chiếu sáng. Rõ ràng, người dân khu vực rộng hàng trăm ha sẽ hưởng lợi từ giảm ngập và môi trường tốt hơn. Tuy nhiên, hơn 1.600 hộ phải di dời lại chịu rủi ro mất mạng lưới xã hội, sinh kế quen thuộc. Câu hỏi công bằng đặt ra là: cơ chế bồi thường dân cư có đủ để họ không bị bỏ lại phía sau khi không gian đô thị được nâng cấp?
Đẩy nhanh thu hồi đất hạ tầng: cần chiến lược nhân văn hơn
Việc TPHCM đẩy nhanh quy trình thu hồi đất cho cải tạo rạch Ông Bé cho thấy quyết tâm không để các công trình hạ tầng then chốt bị chậm tiến độ. Ở dự án Suối Giữa - Bưng Cầu, các đơn vị cũng đang khẩn trương hoàn thiện hồ sơ pháp lý, ghi nhận hiện trạng, đo đạc, kiểm đếm, thống kê và phân loại đất, tài sản gắn liền với đất để phục vụ bồi thường. Tốc độ là cần thiết trong bối cảnh ngập lụt ngày càng nghiêm trọng, nhưng tốc độ không thể là lý do để lơ đi quyền lợi người dân. Một chiến lược nhân văn hơn cho thu hồi đất hạ tầng cần ít nhất ba yếu tố: thông tin minh bạch từ sớm, tham vấn cộng đồng thực chất và phương án tái định cư gắn với sinh kế chứ không chỉ là căn hộ mới. Khi hơn 2.068 tỉ đồng ở Suối Giữa - Bưng Cầu và 6.229 tỉ đồng ở rạch Ông Bé được chi cho bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, đó không nên chỉ là khoản chi bắt buộc, mà phải được xem như khoản đầu tư vào sự ổn định xã hội. Nếu làm tốt, các dự án trục thoát nước TPHCM sẽ trở thành ví dụ tích cực về cách một đô thị lớn vừa chống ngập, vừa tôn trọng người dân trong quá trình chuyển đổi không gian sống.
