Luật Phát triển đô thị: Đạo luật khung về phân quyền và cực tăng trưởng
Luật Phát triển đô thị là đạo luật khung mới nhằm xây dựng khuôn khổ pháp lý ổn định, đồng bộ và có tính đột phá để phân quyền cho các thành phố, thiết lập cơ chế đặc thù cho đô thị lớn và khu kinh tế đặc biệt, tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế trong quản lý phát triển đô thị bền vững, đồng thời phát huy vai trò các cực tăng trưởng đối với nền kinh tế quốc gia. Theo tinh thần đó, dự án Luật được trình Quốc hội không phải để bổ sung thêm một tầng thủ tục, mà để tái cấu trúc cách Nhà nước nhìn nhận và điều hành không gian đô thị. Việc Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra vào sáng 07/8 trong khuôn khổ Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất cho thấy quyết tâm đặt quản trị đô thị lên đúng vị trí ưu tiên chính sách. Thay vì xem đô thị chỉ là nơi triển khai quy hoạch xây dựng, Luật hướng tới coi đô thị như một hệ sinh thái kinh tế – xã hội cần chế độ quản lý riêng. Cách tiếp cận này là bước chuyển tư duy quan trọng: luật hóa vai trò "cực tăng trưởng" của thành phố Hồ Chí Minh, các thành phố lớn và khu kinh tế đặc biệt, gắn với mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế.
Vì sao cần một đạo luật riêng cho đô thị đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt?
Điểm đáng bàn là vì sao lúc này Việt Nam lựa chọn ban hành một Luật Phát triển đô thị thay vì tiếp tục “vá víu” bằng các nghị quyết đơn lẻ. Câu trả lời nằm ở yêu cầu thể chế hóa kịp thời các chủ trương mới của Đảng – từ Nghị quyết Đại hội XIV đến Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới. Các nghị quyết đã đi trước về tầm nhìn, nhưng thiếu một hành lang pháp lý ổn định, dài hạn để xử lý đồng bộ các vấn đề quy hoạch, hạ tầng, môi trường, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, liên kết vùng và quản trị đô thị. Một thành phố được coi là cực tăng trưởng mà vẫn phải xin – cho từng thí điểm thì không thể bứt tốc. Đạo luật riêng vì thế là cách chuyển từ “thí điểm đặc thù” sang “thể chế đặc thù”, giúp đô thị đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt vận hành trong khung pháp lý rõ ràng, tiên liệu được, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào quyết định hành chính ngắn hạn.
Cơ chế đặc thù thành phố: Phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực
Nếu phải tóm tắt tinh thần Luật Phát triển đô thị trong một cụm từ, đó là “phân quyền đô thị có kiểm soát”. Dự thảo Luật được thiết kế như một đạo luật kiến tạo phát triển, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho thành phố là đô thị đặc biệt, nhưng luôn gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Việc mở rộng thẩm quyền của các thành phố trong xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật để xử lý các vấn đề đặc thù từ thực tiễn quản lý phát triển đô thị cho thấy bước nâng cấp vị thế chính quyền đô thị: từ “thực thi” sang “thiết kế” chính sách ở một số lĩnh vực. Tuy nhiên, phân quyền chỉ có ý nghĩa nếu chính quyền địa phương dám làm, và được bảo vệ khi dám làm. Dự thảo Luật vì vậy vừa thiết lập cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát, vừa đặt ra nguyên tắc khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, đồng thời xử lý nghiêm tham nhũng, trục lợi, lạm dụng chính sách. Đây là điểm then chốt để phân quyền không biến thành phân tán trách nhiệm.
Khu kinh tế đặc biệt: Phòng thí nghiệm chính sách hay động cơ tăng trưởng?
Một trong những tham vọng lớn nhất của Luật Phát triển đô thị là sử dụng khu kinh tế đặc biệt như những "phòng thí nghiệm" chính sách nhưng đồng thời là động cơ tăng trưởng thực sự. Dự án Luật tạo hành lang pháp lý mới cho phát triển khu kinh tế đặc biệt, khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của các vùng có vị trí chiến lược, thu hút nguồn lực đầu tư chất lượng cao và hình thành các cực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Dự thảo luật gồm 05 chương, 66 điều, trong đó một nhóm chính sách riêng thiết lập cơ chế, chính sách đặc thù để thúc đẩy phát triển khu kinh tế đặc biệt, từ quy hoạch, xây dựng, hạ tầng, huy động nguồn lực đến phát triển kinh tế biển, khu phi thuế quan và hoạt động kinh doanh hàng miễn thuế. Câu hỏi là: liệu các khu này sẽ được đối xử như những đơn vị "ngoại lệ" hay được gắn chặt với mạng lưới đô thị quốc gia? Cách thiết kế liên kết vùng, kết nối hạ tầng và cơ chế chia sẻ nguồn lực giữa khu kinh tế đặc biệt với các đô thị xung quanh sẽ quyết định chúng trở thành đầu tàu hay "ốc đảo" ưu đãi.
Tác động tới đời sống người dân và những việc phải làm tiếp theo
Đáng chú ý là Luật Phát triển đô thị không chỉ nhắm vào tầng quản trị mà còn có tác động trực tiếp đến người dân và doanh nghiệp. Dự thảo Luật đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cho phép điều chỉnh quy trình, thẩm quyền giải quyết theo hướng đơn giản, thuận lợi hơn, tạo điều kiện huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực cho phát triển kết cấu hạ tầng, thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao chất lượng sống của nhân dân. Nếu thực thi đúng, người dân sẽ cảm nhận qua đường phố thông suốt hơn, dịch vụ công số hóa hơn, và các dự án đô thị bớt chậm trễ vì vướng thể chế. Song để các cơ chế đặc thù phát huy hiệu quả, cơ quan thẩm tra đã yêu cầu tiếp tục rà soát để bảo đảm thể chế hóa đầy đủ các chủ trương mới, đánh giá tác động với quốc phòng, an ninh, tài chính, nguồn nhân lực; chuẩn bị hệ thống văn bản hướng dẫn, nguồn lực, tổ chức bộ máy để thi hành đồng bộ ngay sau khi Luật được thông qua, và hoàn thiện quy định chuyển tiếp để tránh khoảng trống pháp lý. Thực chất, tương lai của đạo luật này không nằm trên giấy, mà ở năng lực tiếp thu ý kiến của Quốc hội và quyết tâm thi hành của chính quyền đô thị.
