Một nửa thế kỷ quan hệ ngoại giao Việt Nam - Thái Lan nhìn từ hôm nay
Quan hệ ngoại giao Việt Nam Thái Lan là mối quan hệ giữa hai quốc gia láng giềng trong ASEAN, được thiết lập ngày 6/8/1976 và phát triển liên tục trên nền tảng tin cậy chính trị, hợp tác lợi ích và gắn bó nhân dân, để đến nay trở thành khuôn khổ đối tác chiến lược toàn diện mang tính kiểu mẫu trong khu vực.
Kỷ niệm 50 năm không chỉ là một dấu mốc cảm xúc; đó là phép thử xem chúng ta đã đi xa tới đâu và có dám đặt chuẩn mới cho giai đoạn tới hay không. Sau khi hai Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Duy Trinh và Bhichai Rattakul ký thông cáo chung thiết lập quan hệ ngoại giao tại Hà Nội năm 1976, hai nước đã chuyển từ hoài nghi sang tin cậy, rồi nâng tầm lên đối tác chiến lược năm 2013, đối tác chiến lược tăng cường năm 2019 và đối tác chiến lược toàn diện vào tháng 5/2025. Nửa thế kỷ, nếu chỉ là những cái bắt tay ngoại giao, đã không đủ giữ được một quan hệ nhiều tầng nấc như vậy; yếu tố quyết định nằm ở việc hai bên kiên trì đồng hành, kể cả trong những giai đoạn khu vực biến động khó lường.
Những cột mốc định hình nền tảng tin cậy và gắn bó
Nếu phải chọn một từ khóa để mô tả 50 năm qua, đó là “tin cậy được thử thách”. Ngay sau khi thiết lập quan hệ, chuyến thăm chính thức Thái Lan của Thủ tướng Phạm Văn Đồng năm 1978 đã đặt viên gạch đầu tiên cho sự hiểu biết lẫn nhau ở cấp lãnh đạo cao nhất. Tuyên bố chung với Thủ tướng Kriangsak Chomanan khi đó không chỉ là văn kiện ngoại giao; nó là cam kết chính trị rằng hai nước sẽ tìm kiếm lợi ích chung thay vì để quá khứ chi phối tương lai.
Từ những bước đi ban đầu ấy, hai bên liên tục bổ sung nội dung hợp tác: từ hiệp định công nghiệp – thương mại những năm 1990, tới việc thiết lập và nâng cấp các khuôn khổ đối tác chiến lược cho thấy tầm nhìn dài hạn. Một nhận định đáng trích dẫn là: “Đó là một hành trình được xây dựng trên nền tảng tin cậy chính trị, sự tương đồng về lợi ích và sự gắn bó ngày càng sâu sắc giữa nhân dân hai nước”. Chính vì vậy, khi quan hệ được nâng lên đối tác chiến lược toàn diện năm 2025, nhiều người xem đó là kết quả tất yếu hơn là bất ngờ.
Đối ngoại nhân dân và hợp tác giáo dục: Trụ cột mềm nhưng sức nặng lớn
Một trong những bài học quan trọng của quan hệ ngoại giao Việt Nam Thái Lan là: nếu chỉ dựa vào kênh nhà nước, quan hệ khó đi vào chiều sâu. Năm 2026 cũng là kỷ niệm 30 năm xây dựng và phát triển của Hội hữu nghị Việt Nam - Thái Lan (1996 - 2026), tổ chức đã âm thầm nhưng bền bỉ biến khẩu hiệu hữu nghị thành các hoạt động cụ thể. Từ giao lưu đoàn thể, hội đã mở rộng sang kết nối địa phương, doanh nghiệp, giáo dục, văn hóa và thế hệ trẻ, góp phần “dân sự hóa” một quan hệ vốn thường được kể bằng những chuyến thăm cấp cao.
Hợp tác giáo dục hai nước cho thấy rõ nhất sức nặng của trụ cột mềm này. Các chương trình dạy tiếng Việt cho học sinh, sinh viên Thái Lan và tiếng Thái cho học sinh, sinh viên Việt Nam giúp phá vỡ khoảng cách ngôn ngữ – rào cản lớn nhất của giao lưu nhân dân. Trao đổi sinh viên giữa các trường như Đại học FPT và các Đại học King Mongkut, Khon Kaen, Chulalongkorn không chỉ là vài chuyến thực tập ngắn hạn; đó là cách hai nước “cài đặt” một thế hệ hiểu nhau từ ghế nhà trường. Theo một đánh giá, đối ngoại nhân dân với nòng cốt là các hội hữu nghị đã góp phần đưa quan hệ song phương đi vào chiều sâu hơn.
Thách thức mới: Khoảng cách thế hệ và những chuyển đổi chưa từng có
Nhìn về phía trước, lạc quan thôi là chưa đủ. Bối cảnh khu vực và thế giới được dự báo tiếp tục biến đổi nhanh chóng, phức tạp và khó lường, từ cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đến biến động kinh tế toàn cầu và yêu cầu chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Khi lợi ích gắn kết hơn, bất kỳ cú sốc nào – từ kinh tế tới an ninh – cũng có thể kiểm tra sức chịu đựng của mối quan hệ. Nếu không chủ động, khuôn khổ đối tác chiến lược toàn diện dễ bị “đuối hơi” so với kỳ vọng.
Một cảnh báo không thể xem nhẹ là nguy cơ “sụt giảm khoảng cách thấu hiểu” ở thế hệ trẻ khi ký ức lịch sử mờ dần nếu thiếu phương thức tiếp cận mới. Giới trẻ Việt Nam và Thái Lan ngày nay sinh ra trong hòa bình, ít trải nghiệm những giai đoạn khó khăn đã từng buộc hai bên phải lựa chọn tin cậy nhau. Vì vậy, bài toán đặt ra cho cơ quan đại diện ngoại giao, hội hữu nghị, trường học là phải đổi mới cách kể câu chuyện quan hệ hai nước – từ sách giáo khoa, mạng xã hội đến các dự án khởi nghiệp chung. Nếu bỏ lỡ, chúng ta có thể có một khuôn khổ đối tác đẹp trên giấy nhưng thiếu “trái tim” trong lòng thế hệ kế tiếp.
Từ dấu mốc 50 năm đến tầm nhìn mới cho đối tác chiến lược toàn diện
Kỷ niệm 50 năm không phải là vạch đích mà là vạch xuất phát mới. Với việc nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược toàn diện, hai nước đã tự đặt mình vào một tiêu chuẩn hợp tác cao hơn, sâu hơn và đòi hỏi trách nhiệm nhiều hơn. Câu hỏi không còn là “có hợp tác hay không” mà là “hợp tác như thế nào để mang lại lợi ích cụ thể cho người dân hai nước, cho hòa bình và phát triển của khu vực”.
Muốn vậy, cần ba điểm nhấn. Thứ nhất, tiếp tục củng cố tin cậy chính trị thông qua đối thoại thường xuyên, dự báo và tham mưu kịp thời của các cơ quan đại diện ngoại giao. Thứ hai, đẩy mạnh các “ba kết nối” – chuỗi cung ứng, doanh nghiệp – địa phương, chiến lược phát triển bền vững – để quan hệ kinh tế bắt kịp các xu hướng chuyển đổi số và xanh. Thứ ba, trao thêm không gian cho đối ngoại nhân dân, kiều bào hai nước và thế hệ trẻ để họ thực sự trở thành cầu nối sống động chứ không chỉ là “phụ lục” của ngoại giao nhà nước. Nếu làm được, 50 năm tới của quan hệ Việt Nam - Thái Lan hoàn toàn có thể trở thành một câu chuyện thành công hiếm có trong khu vực.
