Chính sách sách giáo khoa miễn phí: Lời hứa đẹp nhưng học sinh vẫn vào lớp tay trắng
Sách giáo khoa miễn phí ở Huế là chính sách thành phố tổ chức mua sắm tập trung toàn bộ sách giáo khoa và tài liệu giáo dục địa phương, cấp phát cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 dưới hình thức mượn – trả hằng năm thông qua hệ thống thư viện trường học, nhằm giảm gánh nặng chi phí cho phụ huynh và bảo đảm mọi học sinh đều có sách để học tập. Chính sách này được thông qua trên cơ sở các nghị quyết và nghị định cấp trung ương, với mục tiêu thể hiện cam kết mạnh mẽ về công bằng trong giáo dục. Tuy nhiên, điểm nghịch lý là năm học mới đã bắt đầu gần một tuần mà sách giáo khoa miễn phí theo chủ trương này vẫn chưa đến tay toàn bộ học sinh, khiến khoảng 21% em có nhu cầu vẫn chưa nhận được sách. Thay vì là một bước tiến, sách giáo khoa miễn phí đang phơi bày khoảng trống giữa khẩu hiệu và năng lực thực thi.
Đấu thầu sách giáo khoa lần 1 “trắng thầu”: Khi quy trình mua sắm đi chậm hơn năm học
Điểm nghẽn lớn nhất của câu chuyện sách giáo khoa miễn phí ở Huế nằm ở quy trình đấu thầu sách giáo khoa. Sau khi Ủy ban thành phố ban hành chủ trương, Sở GD&ĐT phối hợp các đơn vị khẩn trương xây dựng dự toán, rà soát nhu cầu và triển khai đấu thầu. Đợt thống kê đầu cho thấy nhu cầu lên tới khoảng 133.734 bộ, tương ứng kinh phí dự kiến khoảng 28,2 tỷ đồng. Nhưng đến ngày 25/8, khi năm học mới đã cận kề, nhu cầu mượn sách giảm xuống còn 52.824 bộ, tức giảm 80.910 bộ so với ban đầu. Lý do là nhiều phụ huynh đã chủ động mua sách giáo khoa cho con, không còn đăng ký mượn sách từ nguồn ngân sách. Sở GD&ĐT phải điều chỉnh lại quy mô gói thầu, với dự toán mới 12.353.007.600 đồng cho 254 đầu sách, tổng 844.256 cuốn. Tuy nhiên, đợt đấu thầu lần thứ nhất vào ngày 29/8 không có bất kỳ nhà thầu nào tham dự, dẫn tới gói thầu bị “trắng thầu” và phải tổ chức mời thầu lại. Theo hồ sơ mời thầu lần 2, thời điểm đóng thầu được ấn định ngày 19/9, tức sau lễ khai giảng gần ba tuần.
Thiếu sách năm học mới: 21% học sinh Huế học giữa khoảng trống của chính sách
Việc đấu thầu sách giáo khoa chậm trễ khiến một bộ phận học sinh trên địa bàn thành phố Huế bước vào năm học mới mà vẫn chưa có đủ sách giáo khoa để phục vụ việc học tập. Theo Sở GD&ĐT, hiện còn khoảng 21% học sinh có nhu cầu nhưng chưa được cấp sách. Hình ảnh các lớp học đầu năm ở Huế là một bức tranh tạm bợ: giáo viên phải linh hoạt sử dụng tài liệu, học sinh mượn nhau sách, chia sẻ từng bộ sách trên bàn học, trường tận dụng sách còn lại từ các năm trước và cung cấp phiên bản điện tử từ kho dữ liệu số để các em học tập trực tuyến. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây: “Năm học mới đã khai giảng gần 1 tuần, sách giáo khoa theo chính sách cấp miễn phí cho học sinh ở Huế vẫn chưa có… nhưng vẫn còn 21% học sinh có nhu cầu vẫn chưa nhận được sách”. Những giải pháp tạm thời này giúp duy trì việc dạy và học, nhưng cũng cho thấy sự bị động của hệ thống khi một khâu mua sắm công bị trục trặc. Với phụ huynh, cảm giác bị bỏ rơi là dễ hiểu: họ được hứa hẹn sách giáo khoa miễn phí, nhưng cuối cùng hoặc phải tự mua, hoặc cho con đi học trong tình trạng thiếu sách.
Lý do chậm trễ và cuộc đấu thầu lần 2: Bộ máy đang “chữa cháy” chuỗi cung ứng sách
Tại cuộc họp báo ngày 9/9, đại diện Sở GD&ĐT thừa nhận sự chậm trễ và lý giải bằng ba mấu chốt: thời điểm điều chỉnh nhu cầu quá sát năm học mới, gói thầu phải sửa để tránh lãng phí ngân sách, và việc không có nhà thầu tham gia vòng đấu thầu thứ nhất. Về phía quản lý, Sở cho rằng việc điều chỉnh quy mô gói thầu là cần thiết để phù hợp nhu cầu thực tế, tránh mua sắm vượt nhu cầu và hạn chế nguy cơ lãng phí. Tuy nhiên, câu hỏi cần đặt ra là vì sao một chủ trương lớn như sách giáo khoa miễn phí lại được thiết kế thời gian chuẩn bị không ăn khớp với quy định của nghị định 271, vốn yêu cầu các tỉnh, thành phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu trước ngày 30/10 hằng năm và bảo đảm sách được nhập kho thư viện chậm nhất 15/6. Việc Huế triển khai chủ trương miễn phí sách giáo khoa ngay trong năm học 2026–2027 được đánh giá là chưa phù hợp với mốc thời gian pháp lý này. Để “chữa cháy”, Sở GD&ĐT đang phối hợp với Bộ GD&ĐT và nhà xuất bản để bảo đảm có nguồn sách cho nhà phân phối tham gia đấu thầu; nếu khâu này được thực hiện tốt, dự kiến trong khoảng 10 ngày đến 2 tuần sau ngày 19/9, học sinh sẽ có đủ sách giáo khoa.
Từ Huế nhìn ra chính sách giáo dục: Cần năng lực thực thi ngang tầm nghị quyết
Câu chuyện Huế cấp phát sách giáo khoa miễn phí cho thấy một vấn đề quen thuộc của chính sách giáo dục: nghị quyết trung ương đặt ra mục tiêu cao, nhưng cấp địa phương còn lúng túng trong thiết kế lộ trình và năng lực thực thi. Nghị định 271 quy định rõ thời điểm dự báo nhu cầu và nhập kho sách, nhằm bảo đảm học sinh không bao giờ thiếu sách khi bước vào năm học mới. Thế nhưng, chính sách miễn phí sách giáo khoa của Huế lại khởi động trong khung thời gian không phù hợp, buộc bộ máy phải “chạy đua” với năm học và chấp nhận việc học sinh vào lớp khi sách chưa về. Về lâu dài, sách giáo khoa miễn phí là một hướng đi tốt cho công bằng giáo dục và giảm chi phí cho gia đình. Nhưng để chính sách này không tiếp tục trở thành lời hứa đến muộn, các địa phương cần bốn điều: lập kế hoạch sớm theo đúng khung pháp lý; đối thoại công khai với nhà cung cấp để tránh đấu thầu “trắng” người tham gia; thông tin minh bạch cho phụ huynh ngay từ khi có rủi ro chậm sách; và xây dựng phương án dự phòng để việc dạy học không phụ thuộc vào một gói thầu duy nhất. Khi năng lực quản trị được nâng lên ngang tầm với nghị quyết, những chính sách như sách giáo khoa miễn phí mới thực sự đi vào đời sống học sinh, thay vì chỉ dừng lại ở tin vui trên giấy.
