Mua sách giáo khoa: khi phụ huynh phải “săn vé concert”
Tình trạng phụ huynh phải xếp hàng sách học hàng giờ để mua sách giáo khoa cho năm học mới là hiện tượng cho thấy hệ thống phân phối và phối hợp cung cầu sách giáo khoa đang có vấn đề, khiến việc chuẩn bị cho năm học mới trở thành gánh nặng thời gian và tâm lý đối với gia đình học sinh. Những ngày cận mùa tựu trường, tại Nhà sách và Thiết bị Trường học Nguyễn Tri Phương, lượng khách đến mua sách giáo khoa tăng vọt, phụ huynh và học sinh phải tự tìm từng đầu sách theo danh mục rồi tiếp tục xếp hàng dài chờ thanh toán. Không ít người mất hơn một giờ chỉ để hoàn thành việc mua sách. Ở các cửa hàng sách giáo dục khác, cảnh tượng tương tự lặp lại với những hàng người nối dài, đông nghịt phụ huynh chờ mua sách. Khi mua sách giáo khoa trở nên giống đi săn vé concert, đó không còn là chuyện “chịu khó một chút” mà là dấu hiệu của một vấn đề hệ thống.
Cái giá thời gian và tâm lý phụ huynh phải trả
Đằng sau cảnh xếp hàng mua sách giáo khoa là cái giá rất cụ thể mà phụ huynh phải trả: thời gian, công việc và áp lực tâm lý. Nhiều người cho biết từ lúc tìm đủ các đầu sách đến khi thanh toán kéo dài hơn một giờ, chưa kể quãng đường di chuyển. Một phụ huynh phải đi khoảng 20km đến nhà sách lớn vì các nhà sách nhỏ quanh khu vực không dám nhập đủ loại sách, nhiều đầu sách bị thiếu. Người khác chia sẻ việc đi mua sách vào ngày làm việc ảnh hưởng trực tiếp đến công việc, nhưng vẫn buộc phải thu xếp vì không thể để con bước vào năm học mới mà chưa có sách. Một ý kiến nói thẳng: đi mua sách mà giống đi “săn hàng” là có gì đó chưa ổn, ít nhất là đang có chỗ lệch giữa nguồn hàng và nhu cầu. Cảm giác bấp bênh, không biết chỗ nào còn sách, phải chạy vòng vòng tìm vài cuốn lẻ khiến việc chuẩn bị cho năm học mới trở thành một cuộc chạy đua đầy căng thẳng thay vì một bước chuẩn bị bình thường.
Nguyên nhân: không chỉ do phụ huynh mua sát ngày
Dễ nhất là trách phụ huynh “sao không mua sớm”, nhưng cách nhìn này bỏ qua cả chuỗi khâu phía trước đang vận hành thiếu nhịp nhàng. Có phân tích cho rằng việc xếp hàng mua sách giáo khoa không phải vì phụ huynh thích dồn đi mua sát ngày, mà vì nhiều khâu đều chậm một chút: trường thông báo muộn, danh sách sách giáo khoa thay đổi hoặc chưa rõ chủ trương mượn sách; phụ huynh chờ để tránh mua trùng; nhà sách lại chưa đủ một số đầu sách. Mỗi điểm chậm vài ngày, cuối cùng mọi nhu cầu dồn vào một tuần cao điểm. Một nhận xét đáng chú ý: đi mua sách giống đi “săn hàng” không nhất thiết nghĩa là thiếu hụt sách giáo khoa trên diện rộng, nhưng chắc chắn cho thấy lệch pha giữa nguồn hàng và nhu cầu. Việc nhiều nhà sách nhỏ thiếu một số đầu sách khiến phụ huynh phải dồn về vài điểm bán lớn, tạo nút thắt cục bộ. Trong bối cảnh năm nào cũng có mùa tựu trường và có thể dự báo trước, việc để tình trạng này lặp lại cho thấy ngành giáo dục và đơn vị phát hành chưa coi bài toán phân phối là một nhiệm vụ phải cải thiện từng năm.
Chính sách mượn sách miễn phí: tốt nhưng phải rõ ràng
Một yếu tố khác làm tắc nghẽn việc mua sách giáo khoa là sự thiếu rõ ràng quanh chính sách mượn sách miễn phí. UBND TP.HCM đã ban hành kế hoạch triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa phổ thông theo hình thức mượn – trả cho tất cả học sinh, không phân biệt trường công hay ngoài công lập, nếu có nhu cầu. Về lý thuyết, đây là hỗ trợ thiết thực. Nhưng khi phụ huynh đăng ký mượn mà gần tới ngày tựu trường vẫn chưa biết con có được nhận sách hay không, họ rơi vào thế khó: tiếp tục chờ thì sợ đến lúc đi học chưa có sách, còn quyết định mua thì lại đúng vào những ngày nhà sách đông nghẹt. Nhiều gia đình dù biết chính sách mượn sách vẫn chọn mua, vì ngại áp lực giữ gìn sách mượn và muốn con sử dụng thoải mái hơn. Một đề xuất hợp lý là trường phải có hạn chót rất cụ thể: trước ngày nhất định phải xác nhận cho từng gia đình học sinh được mượn đủ bộ, mượn một phần hay không có sách để mượn, để phụ huynh chủ động chuẩn bị. Chính sách hỗ trợ không chỉ dừng ở miễn phí, mà phải giúp phụ huynh yên tâm và giảm bớt tình trạng “đến phút cuối mới biết mình phải tự xoay”.
Giải pháp thực tế: đặt trước, online và phối hợp dữ liệu
Muốn thoát cảnh xếp hàng sách học như săn vé concert, không thể chỉ kêu gọi phụ huynh “mua sớm hơn”, mà cần một bộ giải pháp cụ thể, gắn trách nhiệm cho trường, nhà phát hành và hệ thống bán lẻ. Trước hết, trường cần chốt sớm danh sách lớp, bộ sách sử dụng, số học sinh đăng ký mua hay mượn để ước lượng sát số lượng sách cần thiết, rồi chuyển thông tin cho đơn vị cung ứng. Với dữ liệu đó, ngành giáo dục và đơn vị phát hành hoàn toàn có thể dự báo nhu cầu theo khu vực và phân phối sát hơn. Song song, cần xây dựng hệ thống đặt trước và phân phối online: phụ huynh chọn phường, lớp, bộ sách, hệ thống hiển thị các điểm còn hàng để tránh cảnh phải hỏi từng nơi. Một ý kiến nêu rõ: “Nếu có một trang chính thức, phụ huynh chọn phường, chọn lớp, chọn sách rồi hiện ra những điểm nào còn hàng thì tiện biết bao”. Thêm vào đó, thư viện trường có thể tổ chức chương trình mượn sách theo lớp, giảm số bộ phải mua mới, đồng thời thông báo sớm cho gia đình nào cần tự mua. Quan trọng hơn, sau khi nhận diện nguyên nhân, các bên liên quan phải cam kết điều chỉnh cho mùa cung ứng sách giáo khoa năm học mới tiếp theo, để người dân thấy mỗi năm đều có một bước cải thiện cụ thể.
