Tắc nghẽn mua sách giáo khoa: Vấn đề không chỉ là thiếu sách
Tình trạng phụ huynh phải xếp hàng sách giáo khoa kéo dài, nghỉ làm giữa ngày để mua sách cho con là hiện tượng ùn tắc cung ứng lặp lại hàng năm, phản ánh sự lệch pha giữa kế hoạch in ấn, phân phối của nhà xuất bản giáo dục và hành vi mua sắm tập trung của phụ huynh, học sinh tại các đô thị lớn. 15h ngày 20/8, tại điểm bán 231 Nguyễn Văn Cừ, dòng người chờ mua sách kéo dài đến tận cổng, dù đang trong giờ hành chính. Nhiều người phải đến từ sáng, xếp hàng từ trong các kệ sách ra đến ngoài cổng, chứng tỏ nỗ lực tăng nguồn cung vẫn không theo kịp cao điểm mua sách trước thềm năm học mới. Điều này cho thấy, vấn đề không còn là “thiếu sách giáo khoa” theo tổng số, mà là tổ chức phân phối chưa phù hợp nhu cầu thực tế.
Nhà xuất bản tăng nguồn cung, vì sao phụ huynh vẫn phải xếp hàng?
Đại diện nhà xuất bản giáo dục Việt Nam cho biết đến ngày 15/8 đã in, phát hành 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Riêng TP.HCM đã được cung ứng khoảng 24,5 triệu bản, đạt 98% nhu cầu, với sản lượng tăng khoảng 15% so với năm trước. Tại điểm bán 231 Nguyễn Văn Cừ, mỗi ngày có khoảng 2.000 lượt khách, buộc đơn vị phải tăng cường nhân sự, quầy thanh toán và bổ sung khoảng 25.000 bản sách/ngày, tương đương 5 tấn sách. Một phát biểu có thể trích dẫn là: "Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam đang triển khai in bổ sung 9 triệu bản sách giáo khoa, cung ứng từ 25/8 đến khoảng 5-6/9". Tuy nhiên, dù số lượng in ấn “đủ” theo sổ sách, tình trạng nhiều phụ huynh xếp hàng nhưng vẫn không mua đủ bộ sách cho con chứng minh rằng bài toán nằm ở phân bổ theo thời điểm, địa điểm và loại sách chứ không chỉ ở tổng sản lượng.
Đỉnh điểm nhu cầu và những khoảng trống trong hệ thống phân phối
Trong khoảng một tuần gần đây, lượng người tìm đến điểm bán của nhà xuất bản giáo dục tại TP.HCM tăng mạnh sau khi nhiều đại lý, nhà sách cạn một số đầu sách, chỉ còn bán lẻ từng cuốn. Việc nhiều người cùng lúc mua một vài đầu sách khiến nguồn hàng tại từng điểm bán nhanh chóng cạn, dù xe chở sách bổ sung liên tục. Có những kệ sách giáo khoa trống trơn giữa cao điểm; nhiều phụ huynh mua xong vẫn thiếu vài cuốn, phải tiếp tục săn tìm hoặc chờ đợt hàng sau. Ngày cuối tuần, đặc biệt thứ bảy, dòng người rồng rắn xếp hàng từ 7h sáng đến tận cổng bảo vệ mới được vào mua sách. Nghịch lý là, trong khi tổng cung được báo cáo là đủ, các điểm phân phối vẫn rơi vào tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ đúng thời khắc phụ huynh cần nhất, biến việc mua sách thành “cuộc đua” căng thẳng thay vì một dịch vụ cơ bản.
Gánh nặng đổ lên phụ huynh: Nghỉ làm, đi nhiều nơi, mua nhiều lần
Tắc nghẽn phân phối không phải chuyện trừu tượng; nó biến thành thời gian và chi phí cơ hội rất cụ thể của phụ huynh. Nhiều người phải xin nghỉ làm giữa giờ hành chính để kịp mua đủ sách trước ngày tựu trường. Có phụ huynh đi ba điểm bán sách trên đường Nguyễn Tri Phương, Nguyễn Văn Cừ và cả nhà sách gần nhà vẫn không đủ sách, buộc phải tiếp tục săn tìm. Người khác phải tới 6 nhà sách từ khu Tân Phú cũ tới quận 1 cũ, hoặc từ quận 7 cũ lên quận 1 cũ, mới gom được một bộ sách giáo khoa cho con. Khi kênh mua qua trường học bị hủy, phụ huynh nhận lại tiền và phải “tự bơi” ngoài thị trường, khiến áp lực càng lớn. Trong bối cảnh đó, nhiều người phải chấp nhận giải pháp tình thế: mua lẻ từng cuốn, chấp nhận thiếu vài sách rồi sẽ bổ sung sau, hoặc thay đổi ngày, giờ đi mua để né đám đông.
Giải pháp: Từ kế hoạch cung ứng đến lựa chọn linh hoạt cho phụ huynh
Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam đang in bổ sung 9 triệu bản sách giáo khoa, dự kiến cung ứng từ 25/8 đến khoảng 5-6/9, và tiếp tục in thêm khoảng 2,4 triệu bản theo nhu cầu mới phát sinh, cung ứng từ 5/9 đến 30/9. Bộ GD-ĐT đã giao các sở giáo dục xây dựng phương án cung ứng sách phù hợp, đầy đủ, kịp thời trước ngày 30/8. Tuy vậy, nếu không điều chỉnh cách tổ chức mua sách, cảnh phụ huynh xếp hàng sách giáo khoa sẽ còn lặp lại. Về phía hệ thống, cần: duy trì kênh đăng ký qua trường với lịch giao sách rõ ràng; phân bổ sách theo giờ, ngày để tránh đổ dồn; công bố công khai tình trạng tồn kho theo từng điểm bán để phụ huynh chủ động chọn nơi mua. Về phía gia đình, phụ huynh nên: mua sớm ngay khi có danh mục; ưu tiên mua lẻ những cuốn khó thiếu; linh hoạt kết hợp sách in, sách mượn và sách điện tử tùy nhu cầu học tập, thay vì dồn mọi thứ vào một lần mua. Nếu không coi việc mua sách giáo khoa là dịch vụ thiết yếu cần được tổ chức khoa học, phụ huynh sẽ còn phải xếp hàng dài thêm nhiều năm nữa.
