Từ cảnh xếp hàng như săn vé concert đến bức tranh sách giáo khoa khan hiếm
Tình trạng sách giáo khoa khan hiếm là khi phụ huynh dù đã vào sát năm học mới vẫn phải xếp hàng dài, chạy nhiều điểm bán mà vẫn khó mua đủ bộ sách cho con, cho thấy sự lệch pha nghiêm trọng giữa cung ứng trên giấy tờ và khả năng tiếp cận sách ngoài thực tế, gây tốn thời gian, lo lắng và chi phí xã hội không cần thiết cho các gia đình học sinh.
Những ngày gần đây, hình ảnh phụ huynh rồng rắn xếp hàng mua sách giáo khoa tại các cửa hàng lớn ở TP.HCM đã trở thành “điệp khúc” mỗi mùa tựu trường. Dù năm học 2026 – 2027 đã cận kề, nhiều người vẫn vất vả mới mua đủ bộ sách cho con. Đáng nói, đây không phải lần đầu xảy ra, và khó có thể gọi là “sự cố bất ngờ” khi ai cũng biết cuối tháng 8 luôn là cao điểm mua sách. Câu chuyện không chỉ là vài hàng người đông đúc, mà là dấu hiệu cho thấy hệ thống cung ứng đang có vấn đề cấu trúc: nói đủ nhưng phụ huynh vẫn thiếu, nói chủ động nhưng người dân luôn ở thế bị động.
Sách không thiếu trên kho, cái thiếu nằm ở chuỗi phân phối
Khi phụ huynh ví cảnh mua sách giáo khoa như đi săn vé concert, nhiều người lập tức nghĩ tới việc sản xuất không đủ, sách giáo khoa khan hiếm ngay từ gốc. Nhưng chính các ý kiến bạn đọc đã vạch rõ: “Đi mua sách mà giống đi săn hàng thì có gì đó chưa ổn”, vì có thể sách không thiếu trên diện rộng nhưng nguồn hàng và nhu cầu đang lệch nhau. Nói cách khác, vấn đề phân phối sách mới là điểm nghẽn, chứ không hẳn sản lượng in ấn.
Theo ghi nhận, tổng số lượng sách trên toàn thành phố được cho là bảo đảm, nhưng chỗ này dư, chỗ kia thiếu, bộ này còn, bộ khác hết. Với phụ huynh, đó vẫn là thiếu, vì họ không thể nhìn thấy kho của nhà xuất bản. Khi một điểm bán có đủ sách thu hút phụ huynh từ khắp nơi, còn những điểm khác lủng vài đầu sách, việc người mua dồn về một chỗ và phải xếp hàng dài là điều tất yếu. Nghịch lý “nguồn cung bảo đảm” nhưng người mua chạy vòng quanh thành phố tìm từng cuốn sách cho thấy khâu dự báo, phân bổ theo khu vực và điều chuyển hàng hóa đang bị để mặc cho “may rủi”.
Trường, phụ huynh và nhà xuất bản giáo dục: ai làm chậm hệ thống?
Nguyên nhân không nằm ở thói quen “nước đến chân mới nhảy” của phụ huynh như nhiều người vẫn vội vàng quy kết. Chuỗi chậm trễ bắt đầu từ việc trường chốt danh sách lớp, bộ sách sử dụng và chính sách mượn sách quá muộn; danh mục sách giáo khoa thay đổi hoặc không rõ ràng; phụ huynh phải chờ; nhà sách lại thiếu một số đầu sách… mỗi khâu chậm một chút, cuối cùng nhu cầu dồn vào một tuần. Đây là sự đứt gãy thông tin, không phải sự lười biếng của người mua.
Chính sách cho học sinh mượn sách miễn phí được nhiều phụ huynh ủng hộ, nhưng khi đã cho đăng ký mà gần sát ngày tựu trường vẫn không biết con có được nhận sách hay không, họ rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu chờ thì sợ đến lúc đi học chưa có sách, nếu quyết định mua thì lại trùng đúng những ngày nhà sách đông nghẹt. Trong khi đó, dữ liệu về số học sinh từng khối và bộ sách các trường sử dụng hoàn toàn có thể giúp ngành giáo dục và đơn vị phát hành dự báo nhu cầu theo khu vực để phân phối sát hơn. Việc không dùng dữ liệu sẵn có là một sự lãng phí trách nhiệm.
Giải pháp cung ứng sách: cần minh bạch dữ liệu và địa chỉ trách nhiệm
Các biện pháp “tăng cường sách về điểm nóng” chỉ là chữa cháy, không giải quyết căn nguyên. Điều phụ huynh cần là một hệ thống cung ứng sách minh bạch, có thể kiểm chứng, chứ không phải những cam kết chung chung. Bộ GD-ĐT đã yêu cầu các sở phối hợp với nhà xuất bản giáo dục để bảo đảm cung ứng đủ sách trước ngày 30.8, tuyệt đối không để thiếu. Mốc thời gian này trở thành phép thử trách nhiệm: nếu đến ngày đó một học sinh vẫn thiếu sách, phụ huynh phải biết gọi cho ai, phản ánh ở đâu và trong bao lâu sẽ được giải quyết.
Một giải pháp cung ứng sách giản dị nhưng hiệu quả đã được chính phụ huynh đề xuất: xây dựng một trang thông tin chính thức cho phép chọn phường, lớp, đầu sách để biết các điểm còn hàng, điểm nào tạm hết và khi nào bổ sung. Giải pháp này vừa giảm cảnh xếp hàng, vừa giảm áp lực cho nhân viên bán lẻ. Đồng thời, mỗi trường phải có hạn chót rõ ràng để xác nhận từng học sinh được mượn đủ, mượn một phần hay không có sách để mượn, giúp gia đình chủ động mua thêm khi cần. Minh bạch thông tin không tốn một trang giấy nào, nhưng có thể giải tỏa hàng giờ xếp hàng của hàng ngàn phụ huynh.
Không để tháng 8 nào cũng lặp lại một câu chuyện cũ
Mỗi mùa tựu trường chỉ có một đợt cao điểm mua sách, vì vậy sau mùa “săn” sách năm nay, nếu không tổng kết đến nơi đến chốn thì năm sau mọi chuyện sẽ y nguyên. Việc rà soát, thống kê chỉ có ý nghĩa khi dẫn tới hành động cụ thể: chuẩn hóa quy trình chốt bộ sách và đăng ký mượn, phân cấp rõ trách nhiệm điều chuyển, công khai dữ liệu tồn kho theo khu vực, thiết lập kênh phản ánh nhanh cho phụ huynh. Nếu năm tới phụ huynh có thể tra trước nơi bán, đặt sách sớm và không phải chen chúc, khi đó mới có thể nói hệ thống đã học được điều gì từ năm nay.
Khi sách giáo khoa khan hiếm trên tay người mua nhưng lại “dồi dào” trên báo cáo, vấn đề không còn là câu chuyện logistics kỹ thuật mà là trách nhiệm giải trình. Một bộ sách giáo khoa không phải món hàng xa xỉ để phụ huynh phải “săn” như vé concert; đó là nhu cầu tối thiểu của hàng triệu học sinh. Giải quyết triệt để vấn đề phân phối sách, đòi hỏi nhà xuất bản giáo dục và cơ quan quản lý chấp nhận bị soi kỹ hơn vào dữ liệu, quy trình và quyết định của mình. Nếu không dám đi bước này, thì cảnh xếp hàng mua sách sẽ tiếp tục trở thành nghi lễ mệt mỏi mỗi tháng 8, thay vì một ký ức nhẹ nhàng của ngày đến trường.
