Sách giáo khoa miễn phí là gì và vì sao đang trở thành tâm điểm chính sách
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách giáo dục trong đó học sinh và người học được cung cấp đầy đủ sách phục vụ chương trình học mà không phải chi trả tiền mua, nhằm bảo đảm tiếp cận tri thức đồng đều và giảm áp lực chi phí học tập cho gia đình, đặc biệt ở các vùng khó khăn. Theo một nghị quyết đang được triển khai, mục tiêu là tiến tới miễn phí sách giáo khoa cho toàn bộ học sinh và người học theo các chương trình giáo dục trên địa bàn một tỉnh, với lộ trình mở rộng dần nhóm thụ hưởng. Điều này cho thấy sách giáo khoa không còn được nhìn đơn thuần là món hàng phải mua, mà là hạ tầng tri thức mà nhà nước có trách nhiệm bảo đảm.
Lộ trình chính sách: từ vùng khó khăn đến toàn tỉnh
Điểm đáng chú ý của chính sách sách giáo khoa miễn phí là cách thiết kế theo lộ trình, ưu tiên nhóm yếu thế trước khi phủ rộng toàn hệ thống. Nghị quyết nêu rõ: từ năm học 2026-2027, học sinh và người học tại các cơ sở giáo dục thuộc xã, phường và khu vực đặc biệt của vùng III sẽ được hưởng chính sách sách giáo khoa miễn phí. Đây là những nơi thường có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn, nên việc đi đầu ở vùng III là quyết định có tính công bằng xã hội rõ rệt. Sang năm học 2027-2028, phạm vi chính sách được mở rộng sang cả vùng II và III, trước khi áp dụng cho tất cả học sinh và người học tại mọi cơ sở giáo dục trong toàn tỉnh từ năm học 2028-2029. Cách đi từng bước này cho phép hệ thống giáo dục kiểm tra năng lực tổ chức, ngân sách và khâu phân phối, tránh tình trạng ban hành nhanh nhưng thực hiện chậm.
Những nhóm nào được hưởng lợi từ chính sách giáo dục mới
Nếu nhìn cấu trúc chính sách giáo dục đang được ban hành, có thể thấy tư duy bao trùm khá rõ. Đối tượng thụ hưởng không chỉ là học sinh phổ thông tại các trường công lập, mà bao gồm cả người học ở cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân, cả công lập lẫn ngoài công lập, có thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông. Chính sách cũng nhắm tới các cơ sở giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên và những cơ quan, đơn vị, tổ chức, cá nhân liên quan đến việc thực hiện chương trình này. Quan trọng hơn, phạm vi chương trình được bảo đảm bằng sách giáo khoa miễn phí không dừng ở bậc tiểu học hay trung học cơ sở, mà bao trùm các chương trình giáo dục do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, bao gồm Chương trình Giáo dục phổ thông, Giáo dục thường xuyên ở cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông và cả Chương trình xóa mù chữ trong tỉnh. Đây là cách hỗ trợ học sinh và người học đi đúng vào những chỗ yếu nhất của hệ thống: nơi có nguy cơ bỏ học và mù chữ.
Thách thức trong tổ chức và bài toán công bằng vùng miền
Dù định hướng sách giáo khoa miễn phí là tích cực, việc thực thi không hề đơn giản. Một điểm kỹ thuật quan trọng là cách xác định xã, phường và khu vực thuộc vùng I, II, III – điều này phải dựa trên quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền tại thời điểm triển khai chính sách. Nói cách khác, ranh giới vùng không cố định, nên chính sách phải đủ linh hoạt để điều chỉnh khi có thay đổi địa giới hành chính hoặc xếp loại vùng mới. Nghị quyết cũng quy định rõ: nếu có sự điều chỉnh đơn vị hành chính, chính sách sẽ được áp dụng tương ứng với khu vực mới sau khi được công bố. Đây là bước bảo vệ tính công bằng, tránh tình trạng một địa bàn bị thiệt thòi chỉ vì thay đổi danh nghĩa. Tuy vậy, điều này cũng đặt ra yêu cầu cao về phối hợp dữ liệu giữa ngành giáo dục và các cơ quan quản lý địa phương, nếu không muốn quá trình hỗ trợ học sinh bị gián đoạn.
Ý nghĩa dài hạn: từ hỗ trợ học sinh tới tái định nghĩa trách nhiệm nhà nước
Nhìn rộng hơn, chính sách sách giáo khoa miễn phí không chỉ là gói hỗ trợ học sinh, mà là thông điệp về việc nhà nước chia sẻ gánh nặng học tập với xã hội. Việc ưu tiên vùng III, sau đó mở rộng sang vùng II và cuối cùng là toàn tỉnh cho thấy một chiến lược đi từ đáy lên, đặt trọng tâm vào những nơi nguy cơ tụt hậu cao nhất. Khi sách giáo khoa trở thành quyền tiếp cận, thay vì nghĩa vụ chi trả, các gia đình ở vùng khó khăn sẽ có thêm lý do giữ con ở lại trường, còn người lớn tham gia chương trình xóa mù chữ cũng ít rào cản hơn. Về lâu dài, nếu lộ trình này được thực hiện nghiêm túc, sách giáo khoa miễn phí có thể trở thành một trong những trụ cột của chính sách giáo dục, cùng với các chương trình hỗ trợ khác, tạo nên nền tảng bình đẳng hơn trong tiếp cận tri thức. Nhưng để đạt được điều đó, các địa phương không chỉ cần nghị quyết, mà cần năng lực tổ chức và giám sát việc phân phối sách tới từng lớp học.
