Siêu El Niño: phép thử khắc nghiệt cho khả năng thích ứng của châu Á
El Niño châu Á là giai đoạn giao động khí hậu toàn cầu khiến nhiệt độ mặt nước biển vùng xích đạo Thái Bình Dương ấm lên bất thường, kéo theo chuỗi hệ lụy thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài, nắng nóng gay gắt, mưa lũ dồn dập và đứt gãy mùa vụ ở nhiều quốc gia, làm lộ rõ mức độ dễ tổn thương của hệ thống hạ tầng, nông nghiệp và an sinh xã hội trong bối cảnh ứng phó biến đổi khí hậu còn nhiều khoảng trống. Nhiệt độ đại dương ấm lên bất thường khắp vùng nhiệt đới Thái Bình Dương đang khiến El Niño được dự báo mạnh lên và có thể kéo dài sang năm 2027. Đây không còn là chuyện thời tiết “xấu hơn mọi năm”, mà là một phép thử sinh tử cho khả năng bảo vệ nguồn nước, lương thực và sức khỏe hàng trăm triệu người.
Các chính phủ châu Á vì thế buộc phải chuyển từ tư duy ứng phó bị động sang chuẩn bị chủ động, coi El Niño như một “tình huống khẩn cấp kéo dài” hơn là một hiện tượng nhất thời. Theo dự báo, trong giai đoạn tháng 10–12, El Niño có xác suất tới 98% duy trì ở mức rất mạnh, và nhiều khả năng vẫn giữ cường độ cao sang quý 1 năm 2027. Khi các chuyên gia khí hậu cảnh báo hiện tượng này đang “mạnh lên rất nhanh trước mắt chúng ta”, việc chần chừ đồng nghĩa với chấp nhận một chuỗi khủng hoảng hạn hán, lũ lụt và mất mùa diễn tiến theo hiệu ứng domino trên toàn khu vực.
Đông Bắc Á: siết chặt hệ thống cảnh báo sớm, bảo vệ người lao động
Đông Bắc Á đang trở thành tuyến đầu thử nghiệm các mô hình hệ thống cảnh báo sớm trước thời tiết cực đoan. Ở Trung Quốc, một chiến dịch kéo dài 100 ngày được triển khai để ứng phó thời tiết cực đoan và bảo vệ sản xuất nông nghiệp trước cả hạn hán lẫn mưa lớn, song song với kế hoạch nâng cấp hệ thống giám sát – cảnh báo sớm trên toàn quốc. Yêu cầu các địa phương xây dựng “bản đồ rủi ro khí hậu” không chỉ là bài tập kỹ thuật; đó là bước chuyển quan trọng sang quản trị rủi ro dựa trên dữ liệu, nhận diện rõ các điểm yếu về lũ lụt và nắng nóng trong từng khu phố, cánh đồng, tuyến giao thông.
Hàn Quốc lựa chọn cách tiếp cận tập trung vào sức khỏe người dân: lần đầu sau 18 năm, nước này cải tổ hệ thống cảnh báo nắng nóng, cho phép dừng mọi công việc ngoài trời không thiết yếu khi nhiệt độ cảm nhận đạt 38 độ C. Việc gửi cảnh báo liên tục đến điện thoại trong các đợt nóng gay gắt biến chiếc smartphone thành “thiết bị cảnh báo sớm bỏ túi”, thay vì chỉ là công cụ giải trí. Đài Loan thì coi thời tiết cực đoan là tình huống khẩn cấp, diễn tập kịch bản trên 40°C trong 3 ngày liên tiếp với mất điện, gián đoạn nước, hỏng điều hòa, quá tải y tế, đồng thời thử nghiệm nền tảng “Cool Map” để dẫn người già và nhóm dễ tổn thương đến không gian mát mẻ. Đây là những bước đi cho thấy bảo vệ con người – không chỉ tài sản – đang dần trở thành trọng tâm trong ứng phó biến đổi khí hậu.
Nam Á và Đông Nam Á: khủng hoảng hạn hán, an ninh nước và lương thực bị đe dọa
Ở Nam Á, siêu El Niño phơi bày khủng hoảng hạn hán và rủi ro khủng hoảng lương thực ở mức đáng lo ngại. Sri Lanka đang trải qua một trong những đợt hạn hán tồi tệ nhất trong khoảng một thập niên, với hơn 160.000 người thiếu nước uống và nhiều hồ chứa quan trọng đã cạn khô. Cơ quan quản lý thiên tai nước này đã phải tính đến kịch bản tăng cường xử lý nước biển thành nước ngọt nếu các nguồn nước ngọt tiếp tục cạn kiệt, dù năng lực khử mặn còn rất hạn chế. Khi một quốc gia phải nghĩ tới phụ thuộc vào nhà máy khử mặn duy nhất, đó là tín hiệu cảnh báo rõ ràng rằng bảo vệ nguồn nước đang là điểm yếu chí tử của khu vực.
Câu chuyện lương thực cũng u ám không kém. Chương trình Lương thực Thế giới cảnh báo khoảng 50 triệu người có nguy cơ rơi vào tình trạng đói nghiêm trọng do El Niño. Lượng mưa thiếu hụt, nắng nóng kéo dài và hạn hán đe dọa mùa vụ từ Ấn Độ tới Indonesia; nếu sản lượng giảm sâu, giá lương thực tăng sẽ đánh thẳng vào các hộ gia đình thu nhập thấp, vốn đã suy yếu sau nhiều cú sốc kinh tế gần đây. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều chính phủ đang đồng thời đầu tư vào hạ tầng tích trữ nước, khuyến khích chuyển sang cây trồng ít cần nước, và thúc đẩy canh tác phục hồi đất – đó là cách duy nhất để tránh rơi vào vòng xoáy mất mùa – đói nghèo – bất ổn xã hội.
Việt Nam: căng mình giữa hai cực đoan hạn – lũ
Việt Nam đang bước vào chu kỳ El Niño với bức tranh thời tiết đầy nghịch lý: vừa thiếu mưa trên diện rộng, vừa luôn nơm nớp vì mưa lớn, bão mạnh bất thường. Trong tuần thứ hai tháng 9, nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực trung tâm xích đạo Thái Bình Dương (NINO3.4) đã cao hơn trung bình khoảng 2°C. Dự báo cho thấy từ nay đến cuối năm, số bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông và ảnh hưởng tới đất liền nước ta có thể thấp hơn trung bình nhiều năm, nhưng “ít bão không đồng nghĩa không có bão mạnh”, và “ít mưa trên diện rộng không có nghĩa không xảy ra mưa cực đoan”. Tức là Việt Nam phải chuẩn bị cùng lúc cho hai cực đoan: lũ quét, sạt lở và hạn hán kéo dài.
Mùa đông 2026–2027 được dự báo ấm hơn trung bình 1–2,5°C, không khí lạnh yếu, rét đậm đến muộn; sang hè 2027, nắng nóng đến sớm, gay gắt hơn, số ngày nóng có thể xô đổ nhiều kỷ lục. Trong khi đó, lượng mưa thiếu hụt 20–40% trên cả nước, đặc biệt ở Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ, làm nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn mùa khô 2027 tăng vọt. Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn quốc gia đang được đặt ở tuyến đầu hệ thống cảnh báo sớm, liên tục theo dõi và cập nhật cảnh báo. Nhưng nếu các địa phương không chủ động kịch bản kép – vừa phòng bão lũ cục bộ, vừa chống hạn – thì mọi cảnh báo sẽ chỉ dừng ở mức thông tin, không đủ để cứu người và mùa màng.
Bài học chung cho châu Á: coi El Niño là “bình thường mới”
Điểm chung trong cuộc chạy đua ứng phó El Niño châu Á là sự thừa nhận muộn màng: đây không còn là biến cố hiếm khi xảy ra, mà là một phần của “bình thường mới” trong kỷ nguyên ứng phó biến đổi khí hậu. Nhiệt độ đại dương ấm lên, hiện tượng khí hậu cực đoan lặp lại với cường độ lớn hơn, kéo dài hơn. Khi El Niño có khả năng duy trì cường độ mạnh đến tận đầu năm 2027, mọi kế hoạch chỉ tính theo mùa hay theo năm đều trở nên ngắn hạn. Các hệ thống cảnh báo sớm, bản đồ rủi ro khí hậu, quy định bảo vệ lao động, diễn tập khẩn cấp… nếu chỉ kích hoạt theo phong trào rồi lại lơi lỏng, sẽ không đủ để giữ an toàn cho khu vực đông dân nhất thế giới.
Bài học rõ ràng là: châu Á cần coi từng đô thị, đồng bằng, đảo nhỏ như một đơn vị phòng thủ khí hậu hoàn chỉnh, nơi dữ liệu dự báo gắn chặt với quyết định sử dụng nước, quy hoạch nông nghiệp, hệ thống y tế và an sinh. Siêu El Niño lần này có thể đẩy hàng chục triệu người vào đói nghèo, thiếu nước và bệnh tật. Nhưng nếu các chính phủ biến cuộc khủng hoảng này thành cú hích cải cách – từ bảo vệ nguồn nước đến tái cấu trúc sản xuất lương thực – khu vực vẫn có cơ hội bước sang một quỹ đạo phát triển thích ứng hơn. Câu hỏi không còn là El Niño mạnh đến đâu, mà là châu Á sẵn sàng đến mức nào trước mỗi lần khí hậu “lên cơn sốc”.
