Gia đình số là gì và vì sao phải bắt đầu từ mái ấm?
Gia đình số là mô hình trong đó mỗi thành viên nắm được kỹ năng số cơ bản, cùng sử dụng an toàn internet, dịch vụ công trực tuyến và các ứng dụng định danh điện tử để phục vụ học tập, công việc, quản lý tài chính và bảo vệ nhau trên không gian mạng trong chính đời sống hàng ngày của gia đình.
Điểm đáng nói là gia đình số không phải câu chuyện xa vời về công nghệ cao, mà là cách đưa kỹ năng số gia đình vào những thói quen rất nhỏ: từ bảng quy ước sử dụng internet ở góc học tập của con, đến việc cả nhà cùng học cách nộp hồ sơ trực tuyến hay thanh toán bằng mã QR. Khi cha mẹ và con cùng học, cùng bàn về nội dung trên mạng, khoảng cách thế hệ thu hẹp, công nghệ trở thành cầu nối chứ không phải nguyên nhân gây xung đột. Ai coi đây là việc của “nhà trường” hay “chính quyền” là đang bỏ qua không gian quan trọng nhất để thực hành – chính là mái ấm của mình.
Gia đình số Hà Tĩnh: Internet an toàn đi cùng dịch vụ công trực tuyến
Ở Hà Tĩnh, mô hình gia đình số cho thấy cách tiếp cận rất thực tế: đặt an toàn internet cho gia đình song hành với hướng dẫn dịch vụ công trực tuyến. Tại các câu lạc bộ gia đình số ở thôn Hữu Trạch, Sơn Mai hay xã Sơn Giang, phụ huynh học cách quản lý thời gian màn hình, định hướng nhưng vẫn tôn trọng con, đồng thời cùng con nhận diện nội dung xấu độc, thông tin sai lệch và lừa đảo trực tuyến.
Những tiêu chí cụ thể như “sử dụng ít nhất một dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, không chia sẻ thông tin sai lệch” biến khái niệm kỹ năng số gia đình thành việc phải làm, chứ không còn là khẩu hiệu. Các thành viên được hướng dẫn sử dụng ứng dụng công dân số của tỉnh, định danh điện tử và dịch vụ công trực tuyến, đồng thời rèn thói quen kiểm chứng thông tin, kiềm chế cảm xúc khi tranh luận trên mạng. Nói cách khác, gia đình số Hà Tĩnh đang biến từng chiếc điện thoại thành “sổ tay công dân số” chứ không phải món đồ giải trí choáng ngợp.
Định danh điện tử và dịch vụ công: từ trụ sở xã đến ngay trong nhà
Nếu gia đình số là khung, thì định danh điện tử và dịch vụ công trực tuyến là bộ công cụ giúp các gia đình thực sự tự chủ. Ở các xã miền núi như Thanh Bồng, những chiến dịch 60 ngày đêm hỗ trợ người dân kích hoạt tài khoản định danh điện tử mức 2 cho thấy quyết tâm không để ai bị bỏ lại phía sau: chỉ sau một tháng, công an xã đã thu nhận hơn 300 hồ sơ làm căn cước và kích hoạt hơn 400 tài khoản định danh mức 2.
Cách làm cũng “bình dân học vụ số”: tổ công tác đi từng ngõ, gõ từng nhà, cầm tay chỉ việc cho người cao tuổi, người chưa từng dùng ứng dụng dịch vụ công hay giao dịch trực tuyến. Một khi trong nhà có người biết tra cứu, nộp hồ sơ trực tuyến, tích hợp giấy tờ trên VNeID và quản lý tài khoản định danh điện tử, cả gia đình bớt được những chuyến xe đường dài, những buổi bỏ nương rẫy chỉ để lo giấy tờ. Công nghệ, ở đây, không phải khẩu hiệu chuyển đổi số mà là thời gian, công sức và chi phí rất cụ thể được tiết kiệm cho từng hộ.
"Bình dân học vụ số" đến vùng khó: khi mỗi nhà có một người thầy
Phong trào “Bình dân học vụ số” đang cho thấy một bài học quan trọng: muốn kỹ năng số lan tỏa, phải biến người dân thành thầy của nhau. Từ những buổi hướng dẫn mở ứng dụng, tạo tài khoản, tra cứu thông tin đến việc nộp hồ sơ trực tuyến, lực lượng công an, đoàn viên thanh niên đã biến nhà văn hóa, thôn xóm thành lớp học số. Đây cũng là cách phong trào “Bình dân học vụ số” được cụ thể hóa, mở rộng phạm vi học tập từ hội trường đến từng gia đình và cộng đồng dân cư.
Khi một thành viên học được, họ quay lại hướng dẫn cha mẹ, con cái, hàng xóm cách dùng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, bảo vệ tài khoản định danh điện tử và cảnh giác lừa đảo. Qua thực hành, công nghệ bước vào quản lý chi tiêu, sản xuất, kinh doanh và bảo vệ thành viên trên không gian mạng. Hiệu quả của mô hình không chỉ là số lượng tài khoản được kích hoạt, mà là sự thay đổi trong thói quen, ý thức tự bảo vệ và khả năng làm chủ công nghệ của mỗi người. Nói không quá, mỗi nhà có một người biết số là cả thôn, cả xã đổi khác.
Từ thí điểm đến phổ cập: để kỹ năng số trở thành “chữ quốc ngữ” mới
Đằng sau những câu chuyện gia đình ở Thanh Bồng hay các câu lạc bộ gia đình số Hà Tĩnh là một bức tranh rộng hơn: 1.477 Tổ công nghệ số cộng đồng với gần 12,2 nghìn thành viên đã được thành lập ở 96/96 xã, phường, phủ khắp 100% thôn, tổ dân phố. Các mô hình “Góc chuyển đổi số”, “Mỗi công dân - Một định danh số”, “Đại sứ số”, “Ngày thứ Bảy vì dân” hay “Ngày cuối tuần hỗ trợ chuyển đổi số cho người dân” tạo nên mạng lưới hỗ trợ sát dân, sát nhu cầu.
Theo lãnh đạo Ban Công tác Phụ nữ thuộc cơ quan Mặt trận tỉnh, trọng tâm sắp tới là tiếp tục nâng cao năng lực số, kỹ năng số cho phụ nữ và các thành viên trong gia đình, giúp mọi người sử dụng an toàn không gian số, phục vụ sản xuất, kinh doanh, học tập và bảo vệ con em trên môi trường mạng. Hướng đi này đúng nhưng sẽ không dễ: nếu coi kỹ năng số là “chữ quốc ngữ” mới, hệ thống hỗ trợ phải đủ kiên trì để đồng hành với những người chậm hơn, yếu thế hơn. Gia đình số chỉ thực sự thành công khi ngay cả gia đình ở vùng sâu, vùng xa cũng coi điện thoại thông minh là công cụ sống, chứ không phải món đồ xa lạ.
