Giảm thi học sinh giỏi cấp trường: bước đi đúng nhưng chưa đủ
Bỏ thi học sinh giỏi cấp trường là chủ trương trong chính sách giáo dục nhằm cắt giảm kỳ thi không cần thiết, giảm áp lực học đường cho học sinh, giáo viên và gia đình, nhưng trên thực tế, việc chỉ thay đổi hình thức tổ chức mà không điều chỉnh cơ chế thi đua và tuyển sinh đi kèm đã khiến áp lực “tạo nguồn” học sinh giỏi vẫn tiếp tục tồn tại và thậm chí chuyển sang dạng âm thầm, khó giám sát hơn. Theo Công văn 5922/BGDĐT-GDPT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các nhà trường không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã, trừ trường hợp chọn đội tuyển dự thi cấp tỉnh, cấp quốc gia. Mục tiêu rõ ràng là giảm tải, nhưng câu chuyện ở cơ sở lại cho thấy một khoảng cách đáng lo giữa văn bản và đời sống. Ngay khi Sở Giáo dục và Đào tạo Phú Thọ trưng cầu ý kiến giáo viên, cán bộ quản lý và phụ huynh, bất cập giữa mục tiêu chính sách và triển khai đã lộ ra. Những trăn trở từ Phú Thọ không phải trường hợp cá biệt mà là tiếng nói chung của nhiều địa phương.
Áp lực “tạo nguồn” âm ỉ từ lớp 6 đến lớp 9
Điểm nghịch lý rõ nhất là: thi học sinh giỏi cấp trường bị cắt giảm nhưng kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh ở lớp 9 vẫn giữ nguyên. Điều này đẩy các trường vào thế phải “lách luật” nếu không muốn tụt lại trong cuộc đua thành tích. Nhiều giáo viên Phú Thọ chỉ ra, muốn có đội tuyển lớp 9 dự thi cấp tỉnh thì phải xây nguồn từ lớp 8, và để có lớp 8 lại phải khảo sát từ lớp 6. Kết quả là, thay vì thi học sinh giỏi cấp trường công khai, nhiều nơi chuyển sang “âm thầm bồi dưỡng” và “khảo sát ngầm”. Áp lực học đường vì vậy không giảm mà âm ỉ kéo dài suốt 4 năm trung học cơ sở, với nhịp độ ôn luyện căng thẳng nhưng thiếu các mốc đánh giá khách quan, định kỳ để học sinh và gia đình tự nhìn nhận đúng năng lực. Môi trường học đường bị biến thành đường dài tuyển lựa, nơi sự bình an của tuổi học trò luôn đứng sau yêu cầu “tạo nguồn”.
Vinh dự thi học sinh giỏi đặt cạnh áp lực tuyển sinh lớp 10
Ở góc độ lý tưởng, thi học sinh giỏi cấp tỉnh là vinh dự khẳng định trí tuệ và bản lĩnh của học sinh, phản ánh sự bình đẳng trong sân chơi chung. Nhưng khi đặt lên cùng bàn cân với kỳ thi tuyển sinh lớp 10 đầy cạnh tranh, vinh dự ấy nhanh chóng biến thành bài toán đánh đổi. Học sinh phải dành hàng trăm giờ ôn luyện chuyên sâu cho các môn Lịch sử, Địa lý, Sinh học, Vật lý…, đồng nghĩa gánh áp lực kép và nguy cơ lệch trọng tâm kiến thức khi bước vào kỳ thi tuyển sinh chính thức. Vì thiếu cơ chế cộng điểm hay ưu tiên tuyển sinh cho giải thi học sinh giỏi cấp tỉnh (trừ khi thi vào trường chuyên), nhiều gia đình rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: nên đầu tư cho cuộc thi danh dự hay tập trung cho cánh cửa công lập. Về phía giáo viên, bồi dưỡng đội tuyển đòi hỏi trí tuệ và thời gian rất lớn, nhưng nhiều nơi giờ dạy không được tính chính thức, không có hỗ trợ kinh phí, khiến thầy cô phải gồng mình trên tinh thần trách nhiệm hơn là một cơ chế công bằng.
Tranh luận: giữ hay bỏ kỳ thi học sinh giỏi và cái bẫy “lò gà chọi”
Chủ trương cắt giảm kỳ thi học sinh giỏi cấp trường làm bùng nổ tranh luận trong đội ngũ nhà giáo. Một luồng ý kiến dẫn lời Bác Hồ “Thi đua là yêu nước, yêu nước thì phải thi đua” để bảo vệ các kỳ thi như thước đo ghi nhận nỗ lực, lo ngại rằng bỏ thi sẽ khiến người giỏi thoái chí, người kém lại đắc chí vì giỏi hay dốt cũng như nhau. Nhưng đa số giáo viên phản đối việc ép học sinh luyện thi học sinh giỏi quá sớm, vì điều đó biến trường học thành “lò luyện gà chọi”, đẩy trẻ vào môi trường cạnh tranh khắc nghiệt ngay khi nền tảng nhân cách, kỹ năng sống còn non nớt. Ở góc nhìn này, năng lực người học và sự cống hiến người thầy phải được đánh giá dựa trên cả quá trình: hiệu quả giảng dạy đại trà, công tác chủ nhiệm, sự tận tụy, cùng với sự trưởng thành toàn diện của học sinh về đạo đức, kỹ năng sống, tri thức – chứ không thể chỉ dựa vào vài giải thi học sinh giỏi.
Giải pháp: đồng bộ chính sách, giám sát và hỗ trợ để giảm áp lực học đường
Nếu mục tiêu là giảm áp lực học đường và chấm dứt “tạo nguồn” âm ỉ, thì cắt thi học sinh giỏi cấp trường mới chỉ là bước đầu. Để tinh thần giảm tải của Công văn 5922/BGDĐT-GDPT đi vào cuộc sống thực chất, việc tổ chức kỳ thi học sinh giỏi phải được chỉ đạo đồng bộ và nhất quán từ trung ương tới cơ sở. Một hướng là nghiên cứu bỏ hẳn kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh ở bậc trung học cơ sở đối với các môn không thuộc định hướng thi vào trường trung học phổ thông chuyên. Nếu vẫn duy trì, cần xây dựng quy chế cộng điểm hoặc ưu tiên tuyển sinh rõ ràng cho học sinh đạt giải khi vào lớp 10, để công sức ôn luyện có giá trị thực tế, không chỉ là danh hiệu. Đồng thời, cơ chế giám sát phải đi kèm bảo vệ quyền lợi giáo viên: tăng cường thanh tra, buộc các cơ sở giáo dục tính đúng, tính đủ giờ dạy và hỗ trợ kinh phí tương xứng cho bồi dưỡng thi học sinh giỏi. Kết lại, muốn thoát khỏi vòng luẩn quẩn thành tích, chính sách giáo dục phải dám đặt sức khỏe tinh thần và sự phát triển toàn diện của học sinh lên trước những bảng vàng và phong trào thi đua.
