Dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng là gì và vì sao mang tính bước ngoặt?
Dự án chống ngập do triều khu vực TP.HCM, có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu, là công trình hạ tầng thủy lợi quy mô lớn nhằm kiểm soát triều cường, hỗ trợ hạ tầng thoát nước và giảm ngập cho diện tích khoảng 570 km² với 6,5 triệu dân ở bờ hữu sông Sài Gòn và khu trung tâm thành phố, đồng thời hướng đến cải thiện môi trường nước, cảnh quan đô thị và khả năng thích ứng trước biến đổi khí hậu Việt Nam. Chiều 13/10, Thủ tướng Lê Minh Hưng trực tiếp thị sát dự án chống ngập do triều tại cống Tân Thuận, phường Xóm Chiếu, đồng thời nghe báo cáo về tiến độ, vướng mắc pháp lý và các vấn đề cần giải quyết để đưa công trình về đích. Việc người đứng đầu Chính phủ xuất hiện vào giai đoạn nước rút cho thấy đây không chỉ là một dự án hạ tầng thoát nước, mà là phép thử cho năng lực chống ngập TP.HCM trong bối cảnh triều cường ngày càng cực đoan. Nếu công trình này vận hành đúng thiết kế, nó sẽ là bước ngoặt trong chiến lược chống ngập TP.HCM; nếu không, thành phố sẽ phải đối mặt với câu hỏi khó về cách thích ứng với khí hậu đang thay đổi nhanh hơn năng lực xây dựng hạ tầng.
Quy mô, tiến độ và bảo hành 5 năm: đủ để người dân yên tâm?
Với tổng vốn đầu tư 10.000 tỷ đồng theo hình thức BT, do Trung Nam Group làm chủ đầu tư, dự án hiện đã đạt khoảng 97% khối lượng công việc. Các nhà thầu đang thi công ngày đêm, phấn đấu hoàn thành trước 15/11 và đưa vào vận hành cuối năm nay. Đây là những con số ấn tượng, nhưng tiến độ gấp gáp sau nhiều lần chậm vì vướng mắc pháp lý đặt ra câu hỏi: chúng ta đang chạy đua với thời gian hay với triều cường? Công trình gồm 6 cống kiểm soát triều lớn (Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định), 2 cống nhỏ (Cầu Kinh, Ba Buồm), khoảng 6–7 km đê kè ở các đoạn xung yếu dọc sông Sài Gòn và 43 cống nhỏ khác. Sau khi vận hành, Trung Nam Group cam kết bảo hành công trình trong 5 năm. Đây là điểm cộng hiếm thấy trong các dự án hạ tầng thoát nước, nhưng cũng đồng nghĩa 5 năm tới sẽ là giai đoạn "thử lửa": nếu hệ thống chống ngập TP.HCM không hoạt động ổn định, niềm tin của người dân vào các dự án nghìn tỷ sẽ bị bào mòn thêm.
Thích ứng biến đổi khí hậu: dự án chống ngập có đi đúng hướng?
Điểm đáng chú ý là dự án được thiết kế ngay từ đầu với yêu cầu xét đến yếu tố biến đổi khí hậu, chứ không chỉ xử lý ngập hiện hữu. Khi hoàn thành, hệ thống cống, đê kè và trạm bơm được kỳ vọng ngăn triều cường xâm thực, điều tiết hạ thấp mực nước kênh rạch, tăng khả năng tiêu thoát nước mưa và trữ nước khi mưa lớn trùng triều cường. Nói cách khác, đây là nỗ lực chuyển từ tư duy "xả nước cho nhanh" sang tư duy "quản lý nước thông minh" – điều mà mọi đô thị chịu tác động biến đổi khí hậu Việt Nam buộc phải hướng tới. Tuy vậy, thích ứng khí hậu không thể chỉ dựa vào một hệ thống cống và đê. Nếu khu vực hưởng lợi – từ các phường trung tâm như Bến Thành, Tân Định đến các xã Nhà Bè, Bình Chánh – tiếp tục san lấp kênh rạch, bê tông hóa mặt đất, thì hạ tầng chống ngập TP.HCM sẽ sớm bị quá tải. Dự án này đi đúng hướng về kỹ thuật, nhưng để trở thành giải pháp dài hạn, thành phố phải đồng thời siết quản lý sử dụng đất, bảo vệ không gian trữ nước và coi nước là tài nguyên, không phải thứ cần đẩy đi càng nhanh càng tốt.
Liên kết với cải tạo kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên: bức tranh hạ tầng thoát nước rộng hơn
Cùng ngày thị sát dự án chống ngập, Thủ tướng cũng kiểm tra dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường Kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên, tuyến kênh dài nhất thành phố với tổng mức đầu tư khoảng 9.030 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương và địa phương. Dự án này đã hoàn thành khoảng 80% khối lượng, giải ngân 75%, với 62 km kè và 48 km đường giao thông hai bên kênh đã thông xe. Đây là minh chứng cho việc cải tạo rạch nước không chỉ là nạo vét bùn mà là tái thiết cả không gian đô thị dọc dòng chảy. Nếu dự án chống ngập do triều là "lá chắn" trước biển, thì Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên là "xương sống" của hệ thống tiêu thoát nước nội đô. Kết hợp hai dự án, TP.HCM đang xây một mạng lưới hạ tầng thoát nước đa lớp: kiểm soát triều ở cửa sông, mở rộng dòng chảy trong kênh rạch, đồng thời tạo thêm trục giao thông và không gian công cộng. Nhưng để bức tranh này hoàn chỉnh, thành phố phải đảm bảo nước thải không tiếp tục đổ thẳng xuống kênh, nếu không mọi nỗ lực cải tạo rạch nước sẽ bị biến thành những "con kênh bê tông" ô nhiễm.
Từ công trình nghìn tỷ đến chiến lược chống ngập: TP.HCM cần gì tiếp theo?
TP.HCM đặt mục tiêu giai đoạn 2026–2030 sẽ giải quyết triệt để các điểm ngập đô thị, giảm 50% thiệt hại do ngập lụt, số hóa dữ liệu tại các điểm xung yếu, nâng tỷ lệ thu gom nước thải đô thị lên khoảng 80% và tỷ lệ nước thải được xử lý đạt chuẩn 40–45%. Đây là những chỉ tiêu tham vọng, nhưng không thể đạt được nếu chiến lược chống ngập chỉ xoay quanh vài dự án lớn. Thành phố cần coi các công trình như dự án chống ngập do triều và cải tạo kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên là nền tảng, chứ không phải "chiếc đũa thần". Hướng đi hợp lý là kết hợp hạ tầng hiện đại với chuyển đổi số, như mô hình BIM, cảm biến quan trắc, nền tảng dữ liệu thời gian thực để giám sát và điều khiển tự động hệ thống cống, đê, trạm bơm. Nhưng công nghệ chỉ phát huy khi đi cùng quản trị minh bạch, quy hoạch kỷ luật và sự tham gia của cộng đồng. Kết luận thẳng thắn: dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng là bước tiến quan trọng, song chỉ khi TP.HCM dám thay đổi cách phát triển đô thị – tôn trọng dòng chảy tự nhiên, kiểm soát xây dựng tràn lan, đầu tư đồng bộ vào hạ tầng thoát nước – thành phố mới thực sự có cơ hội sống chung với biến đổi khí hậu thay vì liên tục chạy theo những cơn ngập bất tận.
