Từ biểu tượng trì trệ đến phép thử mới cho quản lý đô thị
Dự án chống ngập TP.HCM với tổng vốn đầu tư khoảng 10.000 tỷ đồng là công trình hạ tầng thủy lợi được xây dựng nhằm kiểm soát ngập do triều, thích ứng biến đổi khí hậu cho khu vực rộng khoảng 570 km², bảo vệ sinh kế và đời sống của khoảng 6,5 triệu cư dân nội đô và bờ Nam sông Sài Gòn. Sau nhiều năm trở thành biểu tượng của đình trệ với các nút thắt về thủ tục pháp lý và thanh toán hợp đồng BT, việc dự án bước vào giai đoạn nước rút không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn là phép thử cho năng lực điều hành đô thị. Theo lãnh đạo thành phố, công trình dự kiến vận hành trong tháng 11 theo chỉ đạo của Thủ tướng. Nói cách khác, thành phố không còn nhiều khoảng lùi: hoặc công trình về đích đúng hẹn và phát huy hiệu quả kiểm soát ngập Sài Gòn, hoặc tiếp tục làm dày thêm danh sách dự án lớn chậm tiến độ.
Tiến độ thi công: hơn 95% khối lượng nhưng vẫn là cuộc đua với thời gian
Nhìn trên giấy tờ, dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng ngập nước đã đi được gần hết chặng đường: đại diện nhà đầu tư cho biết toàn bộ khối lượng đã đạt hơn 95%, các hạng mục chính đã hoàn thành, phần còn lại chủ yếu là tái lập mặt bằng và hoàn thiện cảnh quan. Nhưng con số cao không đồng nghĩa với an tâm, bởi giai đoạn cuối của một hệ thống kiểm soát triều cường quy mô lớn là nơi dễ bộc lộ điểm yếu: thiết bị chưa đồng bộ, quy trình vận hành chưa tinh chỉnh, kết nối với hạ tầng hiện hữu còn lúng túng. Thực tế, dự án từng phải tạm dừng từ cuối năm 2020 dù phần lớn công trình đã xây xong. Việc tái khởi động đầu tháng 2/2026 là nỗ lực giải quyết hậu quả của thời gian “đắp chiếu”, từ bảo dưỡng máy móc đến rà soát lại toàn bộ hệ thống vận hành.
Hệ thống cống, đê và điều khiển tự động: tham vọng kiểm soát ngập Sài Gòn
Cấu trúc của siêu dự án cho thấy tham vọng kiểm soát ngập Sài Gòn chứ không chỉ xử lý vài điểm nóng. Sáu cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định cùng các cống nhỏ tạo thành mạng lưới chốt chặn ở cửa ngõ sông rạch. Tuyến đê kè dài khoảng 7,8 km dọc sông Sài Gòn vừa chắn sóng, ngăn triều, vừa trở thành đường dân sinh cho phương tiện đến 9 chỗ lưu thông. Đáng chú ý, hệ thống quan trắc – điều khiển tự động SCADA cho phép thu thập dữ liệu mực nước, lượng mưa, điều khiển cửa van, trạm bơm và hỗ trợ điều phối giao thông thủy tập trung. Nếu vận hành ổn định, đây sẽ là “bộ não số” giúp thành phố chủ động trước các kịch bản triều cường, thay vì chỉ chạy theo mỗi đợt ngập là một đợt vá víu. Nhưng điều kiện tiên quyết vẫn là bảo dưỡng và kiểm tra thiết bị nghiêm ngặt sau quãng dừng thi công kéo dài.
Tác động dân sinh: 570 km² được bảo vệ và kỳ vọng thay đổi tâm lý sống chung với ngập
Điểm đáng bàn nhất không nằm ở con số 10.000 tỷ, mà ở phạm vi 570 km² bờ Nam sông Sài Gòn và trung tâm thành phố sẽ được bảo vệ trước triều cường khi hệ thống vận hành đồng bộ. Sau một thập kỷ thi công, nhiều hộ dân đã sống cùng bụi đất, sình lầy và cảnh ngập nước kéo dài; có người bị thu hồi phần lớn đất nhưng vẫn chấp nhận, với kỳ vọng một môi trường sống sạch hơn. Nếu dự án phát huy hiệu quả, lợi ích dân sinh sẽ rất cụ thể: đường dân sinh trên tuyến đê kè giúp di chuyển thuận tiện hơn, các trận ngập do triều giảm tần suất, thiệt hại sinh kế và tài sản được hạn chế. Vấn đề là người dân đã quá quen với lời hứa. Đến khi công trình hoàn thành tháng 11 2026 theo kế hoạch, họ sẽ đánh giá bằng mắt mình: nước còn tràn vào nhà hay không, chứ không bằng những sơ đồ kỹ thuật.
Kết luận: siêu dự án ngập nước phải trở thành nền tảng cho chiến lược dài hơi
Việc Chính phủ và TP.HCM thống nhất tháo gỡ các tồn tại để tái khởi động dự án đầu năm 2026 cho thấy quyết tâm không để một công trình 10.000 tỷ nằm mãi trên giấy. Tuy nhiên, chống ngập bằng hạ tầng cứng chỉ là bước đầu. Nếu thành phố coi thời điểm vận hành tháng 11 là vạch đích cuối cùng thì sai ngay từ tư duy; đó phải là điểm khởi đầu cho một chiến lược tổng thể: quy hoạch không gian đô thị theo hướng tôn trọng tự nhiên, kiểm soát lấn chiếm kênh rạch, đồng bộ hóa thoát nước và giao thông. Siêu dự án chống ngập TP.HCM chỉ xứng với chi phí bỏ ra khi nó được vận hành ổn định, dữ liệu từ hệ thống SCADA được dùng để điều chỉnh chính sách, và các dự án trọng điểm khác không lặp lại chu kỳ tạm dừng – tái khởi động. Ngập nước không chờ ai; nếu thành phố không học được từ chính dự án lớn nhất của mình, mọi lời hứa sẽ lại trôi theo con nước triều cường.
