Chương trình mầm non mới: từ “nhồi kiến thức” sang “thiết kế trải nghiệm”
Chương trình mầm non mới là định hướng giáo dục chuyển trọng tâm từ truyền đạt nhiều nội dung kiến thức cho trẻ sang tổ chức các hoạt động học thông qua trải nghiệm, giúp trẻ phát triển phẩm chất, năng lực và kỹ năng sống cốt lõi, thay vì chỉ ghi nhớ thông tin rời rạc trong lớp học. Nói thẳng: mục tiêu không còn là “trẻ biết được bao nhiêu thứ”, mà là “trẻ làm được gì, ứng xử ra sao và hợp tác thế nào” trong những tình huống gần gũi với đời sống. Bước ngoặt này không phải khẩu hiệu mà đã được cụ thể hóa bằng chương trình thí điểm giáo dục mầm non trong năm học giáo dục mầm non 2026-2027, do Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai một năm thí điểm trên phạm vi toàn quốc. Trọng tâm của chương trình là phát triển bốn phẩm chất yêu thương, trung thực, tôn trọng, trách nhiệm và năm năng lực thích ứng, giao tiếp, hợp tác, tự chủ, giải quyết vấn đề, gắn với các năng lực cụ thể của trẻ nhà trẻ và mẫu giáo.
Không dạy nhiều hơn, mà tổ chức hoạt động tốt hơn
Điểm mới quan trọng nhất của chương trình mầm non mới là cách tổ chức hoạt động giáo dục: trẻ được tham gia tích cực vào các hoạt động, trải nghiệm, khám phá và vận dụng điều đã học vào các tình huống phù hợp lứa tuổi. Theo lãnh đạo bậc mầm non tại một địa phương, cốt lõi của chương trình mới là chuyển từ “dạy trẻ biết cái gì” sang “tổ chức cơ hội để trẻ được trải nghiệm, thực hành và phát triển năng lực”. Điều này có nghĩa là giáo viên không tăng số giờ dạy hay tăng lượng kiến thức, mà phải thiết kế môi trường, lựa chọn nội dung và linh hoạt tổ chức hoạt động sao cho lấy trẻ làm trung tâm, giúp trẻ chủ động, tự tin và biết áp dụng điều đã học vào tình huống thực tế. Khi “mỗi giờ học là một cơ hội làm và trải nghiệm”, trẻ không bị quá tải nội dung, nhưng lại ghi nhớ sâu hơn và phát triển kỹ năng trẻ em trong bối cảnh thật, thay vì học thuộc lòng rồi nhanh chóng quên đi.
Học thông qua trải nghiệm: trẻ sẽ làm gì trong lớp học mới?
Trong cách tiếp cận học thông qua trải nghiệm, vui chơi và trải nghiệm không tách rời quá trình giáo dục mầm non. Thay vì chỉ nghe cô giảng và làm theo mẫu, trẻ được học qua trò chơi, quan sát, đặt câu hỏi, thử nghiệm, vận động và tương tác với bạn bè. Ví dụ với chủ đề cây cối, thay vì chỉ xem tranh và đọc tên, trẻ có thể tự gieo hạt, tưới cây, quan sát sự lớn lên và mô tả những thay đổi sáu này. Chỉ với một hoạt động như vậy, trẻ đồng thời rèn luyện quan sát, ngôn ngữ, vận động, hợp tác và ý thức bảo vệ môi trường. Nền tảng phát triển được đặt ở các mặt thể chất, ngôn ngữ, nhận thức, cảm xúc – xã hội và thẩm mỹ; đồng thời trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp, tự phục vụ, hợp tác, thích ứng và giải quyết các vấn đề đơn giản theo lứa tuổi. Đây là sự dịch chuyển rõ ràng từ “học nhiều” sang “học theo nhiều cách”, gắn với tình huống có ý nghĩa với trẻ.
Giáo viên, nhà trường phải đổi vai: từ thực hiện nội dung sang phát triển chương trình
Chương trình thí điểm không yêu cầu quản lý và giáo viên làm nhiều hơn, mà làm khác đi: thay vì chỉ thực hiện nội dung chung, họ phải tập trung vào phát triển phẩm chất và năng lực của từng trẻ, đồng thời tạo sự liên thông với chương trình giáo dục phổ thông 2018. Bộ đã tổ chức các khóa tập huấn trực tiếp và trực tuyến về 6 mô đun, trong đó mô đun phát triển chương trình nhà trường được đánh giá là khó nhất. Các cơ sở được trao quyền chủ động phát triển chương trình riêng phù hợp với thực tiễn của đơn vị và đặc điểm trẻ, trên nền tảng 8 thành phần từ tầm nhìn, mục tiêu, nội dung, phương pháp đến môi trường giáo dục, phối hợp gia đình – cộng đồng và kế hoạch đánh giá, điều chỉnh. Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn lý thuyết: nhiều giáo viên thừa nhận rất khó áp dụng ngay, cần thay đổi dần thói quen xây dựng kế hoạch và tránh tạo thêm áp lực. Đây là bước chuyển “trao quyền nhưng kèm trách nhiệm”, đòi hỏi năng lực thiết kế chương trình chứ không chỉ soạn giáo án.
Phụ huynh cần thay đổi kỳ vọng: nhìn vào quá trình, không chỉ kết quả
Đối với phụ huynh, tác động lớn nhất của giáo dục mầm non 2026-2027 là phải điều chỉnh cách nhìn về “một lớp học tốt”. Nếu trước đây nhiều cha mẹ đánh giá dựa trên việc con đọc được bao nhiêu chữ, làm được bao nhiêu bài, thì với chương trình mầm non mới, thước đo nên là mức độ con chủ động, biết hợp tác, biết tự phục vụ, biết bày tỏ cảm xúc và giải quyết vấn đề phù hợp lứa tuổi. Giáo viên lo ngại không chỉ ở việc quan sát, đánh giá trẻ, mà còn ở cách trao đổi với phụ huynh để họ hiểu và phối hợp. Vì vậy, phụ huynh cần chấp nhận rằng lớp học của con sẽ nhiều hoạt động chơi – trải nghiệm, ít “bài tập giấy bút” hơn, nhưng chính việc tổ chức hoạt động tốt hơn mới giúp trẻ học sâu, nhớ lâu và hình thành kỹ năng sống. Sau giai đoạn thí điểm, các địa phương sẽ tổng kết, đánh giá kết quả để hoàn thiện chương trình. Cha mẹ nào sớm hiểu và đồng hành với hướng tiếp cận mới, con họ sẽ là những em bé tự tin bước vào tiểu học mà không bị ám ảnh bởi thành tích hay điểm số.
