‘Sốt’ sách giáo khoa: không thiếu sách, chỉ thiếu tổ chức
Hiện tượng ‘sốt sách giáo khoa’ tại TP.HCM là tình trạng phụ huynh và học sinh đổ xô đến các cửa hàng bán lẻ để mua đủ bộ sách cho năm học mới, tạo nên cảnh xếp hàng kéo dài và ùn tắc cục bộ dù tổng nguồn cung sách trên toàn hệ thống vẫn được khẳng định là đáp ứng đủ nhu cầu trong năm học mới, nhưng việc phân phối và tổ chức đăng ký mua sách lại gặp trục trặc trong thời gian ngắn quan trọng trước thềm khai giảng.
Điểm mấu chốt cần nhìn thẳng: đây không phải là câu chuyện sách giáo khoa thiếu hàng trên toàn hệ thống, mà là một bài học đắt giá về cách phân phối sách giáo dục và phối hợp giữa các bên. Đại diện nhà xuất bản cho biết đến ngày 25.8 đã in và phát hành 225 triệu bản sách giáo khoa, hơn 76 triệu sách bài tập, tham khảo, vượt kế hoạch đăng ký của các địa phương. Riêng TP.HCM đã được cung ứng 25,5 triệu bản, tương đương 102% kế hoạch dự kiến. Nói cách khác, sách nằm trong kho và trên xe, còn phụ huynh thì xếp hàng ngoài cửa hàng – khoảng trống nằm ở khâu tổ chức, không nằm ở nhà in.
Vì sao phụ huynh vẫn phải xếp hàng dài mua sách giáo khoa ở TP.HCM?
Những ngày cận năm học mới 2026, cảnh phụ huynh xếp hàng trước cửa hàng sách trên đường Nguyễn Văn Cừ, quận 5 trở thành hình ảnh tiêu biểu của cơn ‘sốt sách giáo khoa’ ở TP.HCM. Phụ huynh buộc phải chen chúc mua sách giáo khoa TP.HCM tại các điểm bán lẻ vì kênh mua truyền thống qua nhà trường bị nghẽn, còn thông tin về việc mượn hay mua sách lại mập mờ, thay đổi liên tục.
Nguyên nhân trực tiếp đến từ sự đứt gãy kênh đăng ký mua tại trường và thời điểm triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa. Sở GD-ĐT TP.HCM từng gửi thông tin khẩn yêu cầu các trường dừng đặt sách để chờ chỉ đạo về đề xuất cấp phát miễn phí sách. Kết quả: trước 30.7, chỉ 925/1.501 cơ sở giáo dục (62%) đặt sách; sau 15.8 mới có thêm 385 trường đặt lần đầu và 222 trường đặt bổ sung với sản lượng lớn, trong khi vẫn còn 197 trường không đặt. Khi trường chậm đặt nhưng lại thông báo phụ huynh tự lo sách, nhu cầu bị dồn cục và cùng lúc tràn ra kênh bán lẻ, gây ùn tắc.
Đằng sau cơn ‘sốt’: lộ trình chính sách và ‘áp lực nhu cầu kép’
Điểm nghẽn quan trọng không nằm ở số lượng mà ở thời điểm ra quyết định. Kế hoạch triển khai miễn phí sách giáo khoa tại TP.HCM chỉ được UBND thành phố ban hành ngày 14.8, trong đó nhấn mạnh việc cấp sách theo nhu cầu mượn thực tế để tiết kiệm, tránh lãng phí. Trong khi đó, theo quy định, để kịp cung ứng sách miễn phí cho năm học 2026–2027, kế hoạch dự báo nhu cầu cần được phê duyệt từ tháng 10 năm trước và sách phải có trong kho thư viện trường chậm nhất ngày 15.6.
Việc ra quyết định muộn tạo nên cái gọi là ‘áp lực nhu cầu kép’: trường phải mua sách giáo khoa để cho học sinh mượn, trong khi nhiều phụ huynh vẫn được thông báo phải tự mua, nên đồng thời dồn ra nhà sách để mua đủ bộ. Điều này khiến số người mua sách giáo khoa TP.HCM tại cửa hàng tăng đột biến trong thời gian rất ngắn, tạo cảm giác sách giáo khoa thiếu hàng dù nhà xuất bản khẳng định tổng nguồn cung không hề hụt. Cơn sốt sách giáo khoa vì thế là sản phẩm của sự lệch pha chính sách – không phải của dây chuyền in ấn.
Nhà xuất bản đang làm gì và còn thiếu điều gì?
Trước áp lực xếp hàng mua sách giáo khoa, nhà xuất bản buộc phải chuyển từ cách làm mùa vụ sang chế độ ‘chống cháy’. Từ nay đến khai giảng, đơn vị này dự kiến phát hành bổ sung 10 triệu bản sách giáo khoa ra thị trường theo nhu cầu thực tế và đã phê duyệt kế hoạch in thêm 8 triệu bản để dự phòng thiên tai, bão lũ và các tình huống phát sinh. Họ cam kết cung ứng đủ 100% sách giáo khoa cho học sinh trên cả nước trong năm học 2026–2027.
Về phân phối sách giáo dục, các đơn vị phát hành được yêu cầu điều tiết nguồn hàng tức thì, liên tục chuyển sách từ kho trung chuyển về đại lý, nhà sách, cửa hàng bán lẻ; đồng thời chủ động thuyết phục các trường khôi phục kênh đặt sách. Một điểm đáng chú ý khác là việc cung cấp sách giáo khoa điện tử miễn phí trên nền tảng trực tuyến, giúp học sinh và giáo viên có thể học và dạy trong lúc chờ nhận sách giấy. Tuy vậy, những nỗ lực này vẫn mang tính chữa cháy nhiều hơn là phòng ngừa; gốc rễ vấn đề vẫn là thiếu một cơ chế phối hợp rõ ràng, ràng buộc trách nhiệm giữa nhà xuất bản, trường học và cơ quan quản lý.
Bài học cho năm học mới: không thể tiếp tục trông chờ vào ‘giải pháp giờ chót’
Từ câu chuyện sốt sách giáo khoa năm học mới 2026, có một kết luận không thể né tránh: nếu lộ trình chính sách còn thay đổi sát ngày, phụ huynh vẫn sẽ tiếp tục là người xếp hàng gánh hậu quả. Nhà xuất bản đã nói thẳng rằng để bảo đảm cung ứng sách giáo khoa miễn phí cho năm học 2027–2028, các địa phương phải phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu trước ngày 30.10.2026 và đăng ký, ký hợp đồng cung ứng trước 1.12.2026. Đây là mốc cứng, không thể coi là gợi ý tùy chọn.
Giải pháp bền vững cho phân phối sách giáo dục không nằm ở việc in thêm bao nhiêu triệu bản, mà ở kỷ luật kế hoạch và sự minh bạch thông tin. Cơ quan quản lý cần ban hành chính sách đúng thời điểm; nhà trường phải đăng ký nhu cầu đúng hạn và thông báo rõ ràng cho phụ huynh; nhà xuất bản và các công ty sách – thiết bị trường học phải chuẩn hóa quy trình cung ứng đến tận trường để phụ huynh không phải đổ dồn đi mua lẻ. Nếu mỗi bên chịu trách nhiệm phần việc của mình và giữ đúng thời gian, khái niệm ‘sốt sách giáo khoa’ sẽ chỉ còn là một ký ức không đáng nhớ của năm học này.
