Thiếu sách giáo khoa là gì và vì sao tuần thứ 3 năm học vẫn chưa xong?
Thiếu sách giáo khoa trong năm học mới là tình trạng một bộ phận học sinh không có đủ hoặc không có bất kỳ sách giáo khoa nào theo chương trình quy định, khiến việc dạy và học phải xoay xở bằng thư viện, sách cũ hoặc tài liệu điện tử thay thế trong khi các em vẫn phải học chương trình chính khóa hằng ngày. Điều đáng nói là đến tuần thứ 3 của năm học mới, nhiều tỉnh vẫn báo cáo thiếu sách giáo khoa, cho thấy khâu dự báo nhu cầu, đăng ký và phân phối sách có vấn đề mang tính hệ thống hơn là một vài trục trặc cục bộ. Nếu không nhìn nhận đây là một khủng hoảng nhỏ nhưng lặp lại, chúng ta sẽ quen với việc để học sinh, nhất là học sinh vùng khó khăn, mở đầu năm học trong trạng thái thiếu thốn.
Đắk Lắk: 10% học sinh thiếu sách, ưu tiên học sinh vùng sâu vùng xa
Ở Đắk Lắk, Sở GD&ĐT cho biết năm học 2026-2027 có 581.712 học sinh có nhu cầu sử dụng sách giáo khoa, trong đó tiểu học 271.319, THCS 208.499 và THPT 101.894 học sinh. Tuy nhiên, đến trung tuần tháng 9, nhà xuất bản mới cung ứng khoảng 6,8 triệu bản sách, đáp ứng khoảng 90% nhu cầu, đồng nghĩa vẫn còn khoảng 10% học sinh thiếu sách giáo khoa trong những tuần đầu năm học mới. Nguyên nhân không chỉ ở khâu cung ứng: nhiều phụ huynh chờ được mượn sách từ thư viện, một số mua sách muộn, còn học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo khó có đủ bộ sách. Cách xử lý hiện nay là điều phối sách giữa các lớp, điểm trường "nơi thừa hỗ trợ nơi thiếu" và khai thác tối đa sách thư viện, màn hình, bảng tương tác để tạm bù khoảng trống. Nhưng đó vẫn là giải pháp chữa cháy hơn là giải quyết tận gốc.
Gia Lai: gần 35.000 học sinh chưa có đủ sách dù đã sang tuần thứ 3
Gia Lai là ví dụ rõ nhất cho thấy thiếu sách giáo khoa không còn là hiện tượng lẻ tẻ. Năm học mới đã bắt đầu được 2–3 tuần nhưng tỉnh này vẫn thiếu sách giáo khoa cục bộ, ảnh hưởng trực tiếp đến việc học tập của học sinh. Theo thống kê, ở cấp tiểu học có hơn 27.600 học sinh không có sách giáo khoa và hơn 25.950 em thiếu 1–2 cuốn; cấp THCS có 2.256 em không có sách và 21.556 em thiếu ít nhất 1–2 cuốn; cấp THPT có 5.099 em không có sách và 11.418 em còn thiếu 1–2 cuốn. Đây là con số cho thấy gần 35.000 học sinh đang thiếu sách trầm trọng, chưa kể những em thiếu một phần bộ sách. Lãnh đạo ngành giáo dục tỉnh thừa nhận đây là khó khăn của năm đầu thực hiện một bộ sách giáo khoa thống nhất và nhấn mạnh việc phải rà soát lại toàn bộ quy trình đăng ký, tiếp nhận và cấp phát sách.
Trước áp lực của năm học mới, Sở GD&ĐT Gia Lai đã ra văn bản yêu cầu UBND các xã, phường và cơ sở giáo dục xác định chính xác số học sinh chưa có đủ sách, thống kê số bản thiếu theo từng đầu sách, từng tập, đặc biệt ở trường vùng biên giới, vùng sâu vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và học sinh thuộc diện được hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách giáo khoa. Đây là bước cần thiết, nhưng rõ ràng là chậm so với mốc khai giảng: khi lớp học đã bắt đầu, mọi động tác "đếm thiếu bao nhiêu" đều là chạy theo thực tế.
Giải pháp bổ sung sách: tạm thời hay bền vững?
Một điểm chung trong cách ứng xử của các địa phương là hệ thống giải pháp bổ sung sách giáo khoa đang nghiêng về xử lý tình huống hơn là phòng ngừa. Đắk Lắk yêu cầu các trường khai thác tối đa sách giáo khoa hiện có tại thư viện, điều chuyển sách giữa các lớp và điểm trường, đồng thời phối hợp với đơn vị cung ứng, nhà xuất bản để bổ sung kịp thời, đặt mục tiêu hoàn thành trước ngày 20.9. Gia Lai cũng chọn hướng điều chuyển sách từ nơi dư sang nơi thiếu, hướng dẫn giáo viên và học sinh khai thác sách thư viện, sách cũ còn dùng được, cung cấp địa chỉ sách giáo khoa điện tử miễn phí và nhiều trường phát cho học sinh bản PDF để duy trì dạy học. Trích dẫn đáng chú ý là: "Các đơn vị phải công khai điểm phân phối, cửa hàng có sách giáo khoa, số điện thoại liên hệ và phương án cung ứng".
Nhìn bề ngoài, đây là một bộ giải pháp khá đầy đủ: điều chuyển sách, cho mượn sách, sách điện tử, thư viện trường. Nhưng nếu thiếu sách lặp lại hằng năm thì những giải pháp này chỉ củng cố thói quen chấp nhận bất bình đẳng: học sinh vùng thuận lợi được đủ sách trước, còn học sinh vùng khó khăn phải chia sẻ, mượn tạm, đọc PDF trên thiết bị mà nhiều em không có. Khi cơ quan quản lý buộc phải bổ sung sách giáo khoa "chạy theo" mốc tháng 9, câu hỏi cần đặt ra là: tại sao kế hoạch mua, dự báo nhu cầu của các doanh nghiệp sách và trường học lại không đi trước năm học mới, mà luôn đứng sau lưng các em nhỏ?
Điểm nghẽn hệ thống và kết luận: không thể coi thiếu sách là chuyện nhỏ
Các số liệu từ Đắk Lắk và Gia Lai cho thấy thiếu sách giáo khoa không phải lỗi cá nhân phụ huynh mua sách muộn, mà là tổ hợp của nhiều điểm nghẽn: khâu đăng ký số lượng, năng lực phân phối, chính sách hỗ trợ học sinh vùng khó khăn và việc chuyển sang một bộ sách giáo khoa thống nhất. Chính phủ đã yêu cầu đến tháng 9 phải cung cấp đủ sách cho học sinh tại 34 tỉnh, thành, nghĩa là mục tiêu đã được đặt ra từ đầu. Vấn đề nằm ở chỗ thực thi mục tiêu đó đã không kịp với nhịp năm học mới. Đáng lo hơn, các nhóm chịu thiệt thòi vẫn là học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo, dân tộc thiểu số, học sinh khuyết tật, học sinh ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới.
Kết luận công bằng nhất lúc này là: chúng ta đang để một yêu cầu tối thiểu của giáo dục – mỗi học sinh một bộ sách giáo khoa – trở thành thử thách hằng năm cho học sinh vùng khó khăn. Các giải pháp bổ sung sách hiện tại là cần thiết, nhưng không đủ. Nếu không có một cơ chế dự báo và đặt hàng sách theo dữ liệu, ràng buộc trách nhiệm rõ ràng của nhà trường, doanh nghiệp sách và cơ quan quản lý, thì năm học mới sẽ luôn bắt đầu bằng cảnh giáo viên xoay xở, phụ huynh loay hoay và học sinh cầm trong tay những bộ sách giáo khoa chưa bao giờ trọn vẹn.
