Thiếu sách giáo khoa: từ hiện tượng cục bộ thành khủng hoảng đầu năm học
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa trong năm học mới 2026-2027 là tình trạng nhiều địa phương liên tục khan hiếm các đầu sách bắt buộc, buộc phụ huynh và học sinh phải đi hàng chục km, lùng sục nhiều nhà sách, sử dụng sách cũ hoặc bản điện tử để tạm thời có tài liệu học tập trước khi trường chính thức vào chương trình. Vấn đề không còn là chuyện thiếu hàng nhỏ lẻ mà đã trở thành nỗi lo chung mỗi dịp chuyển cấp, bộc lộ lỗ hổng trong khâu dự báo, phân phối và điều phối nguồn sách. Đây là câu chuyện không thể giải quyết bằng vài chuyến bổ sung hàng nhỏ giọt, mà cần nhìn nhận như một khủng hoảng hệ thống. Những ngày cuối tháng 8, đầu tháng 9, hình ảnh phụ huynh “đỏ mắt” tìm sách xuất hiện dày đặc ở Gia Lai, Cần Thơ, An Giang. Anh Trần Quốc Bảo ở xã Tuy Phước phải đi hơn 10 km xuống trung tâm để mua sách lớp 6 cho con nhưng vẫn thiếu một cuốn toán, dù đã ghé nhiều nhà sách. Chị Trần Thị Kiều My ở phường Quy Nhơn đăng ký mua sách lớp 9 từ hơn một tháng trước mà đến sát năm học vẫn không đủ bộ cho con. Ở Cần Thơ và An Giang, phụ huynh cũng chạy khắp các nhà sách lớn nhưng nhiều bộ sách vẫn “khuyết” những môn bắt buộc.
Gia Lai, Cần Thơ, An Giang: bức tranh thiếu sách không đều và đầy mâu thuẫn
Điều đáng nói là thiếu sách giáo khoa không diễn ra đồng đều, tạo ra những vùng “trắng sách” ngay trước thềm khai giảng. Tại Gia Lai, các khối lớp 4, 5, 9, 10, 11, 12 thiếu nhiều đầu sách, trong khi lớp 1, 2 cơ bản đủ. Nhiều phụ huynh phản ánh tình trạng sách vừa về chưa đầy một giờ đã hết, buộc họ phải liên tục di chuyển từ nhà sách này sang nhà sách khác để nhặt từng cuốn rồi ghép thành một bộ tạm chấp nhận. Ở Cần Thơ, nhân viên các nhà sách cho biết nguồn cung SGK đang khan hiếm trên toàn hệ thống, sách bắt buộc nhập nhỏ giọt, chưa xác định được thời điểm đủ hàng. Học sinh đăng ký mua tại trường nhưng đến sát ngày khai giảng vẫn chưa nhận đủ, như trường hợp em M.L phải sang Gò Quao tìm mua mà vẫn thiếu. An Giang cũng ghi nhận thiếu SGK cục bộ ở một số địa bàn, khiến phụ huynh phải tự xoay xở nguồn sách cũ trên mạng xã hội. Sự chênh lệch giữa nơi đủ, nơi thiếu cho thấy hệ thống phân phối chưa bám sát nhu cầu thực, nhất là giai đoạn chuyển sang bộ sách thống nhất toàn quốc trong năm học 2026-2027.
Giải pháp tình thế của phụ huynh: sách cũ, sách online và những giới hạn
Khi hệ thống cung ứng lúng túng, phụ huynh không thể ngồi yên chờ “hàng về”. Nhiều người ở Cần Thơ, An Giang chủ động tìm kiếm, xin hoặc trao đổi sách cũ trên mạng xã hội để kịp chuẩn bị cho năm học mới 2026-2027. Một số trường hướng dẫn học sinh in tạm bản điện tử để dùng trong những tuần đầu, trong khi giáo viên được khuyến cáo không kiểm tra sách trong thời gian nhập học, chờ nguồn sách bổ sung. Tại Gia Lai, bên cạnh việc lùng mua từng cuốn, các trường vận động quyên góp sách cũ, cho học sinh mượn hoặc học chung theo nhóm. Học sinh, giáo viên được khuyến khích khai thác miễn phí phiên bản điện tử của bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” đối với môn không thay đổi nội dung. Những giải pháp này thể hiện sự linh hoạt đáng ghi nhận, nhưng cũng phơi bày một thực tế: khi sách giáo khoa – tài liệu nền tảng – phải được “chắp vá” bằng sách cũ và bản in tự phát, chất lượng học tập khó đảm bảo đồng đều, nhất là với các em ở vùng xa, ít điều kiện truy cập internet.
Hệ thống cung ứng lúng túng: khi quyết định và sách không đi cùng nhịp
Nguyên nhân khủng hoảng không chỉ nằm ở chỗ phụ huynh chủ quan mua muộn. Đại diện một nhà sách tại Gia Lai cho biết nguồn sách vốn ổn định đầu mùa hè, nhưng tình trạng đứt quãng nguồn cung trở nên rõ rệt từ giữa tháng 8. Do thiếu đồng bộ giữa kế hoạch phân bổ và năng lực in, phát hành, sách được cung ứng theo từng đợt nhỏ, không thể nhập số lượng lớn cho một thời điểm vì tình trạng khan hàng diễn ra ở nhiều địa phương. Ở Gia Lai, năm học 2026-2027 là lần đầu tiên tỉnh dùng bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc; sau năm học trước, Sở đã phối hợp với nhà xuất bản để rà soát, đăng ký nhu cầu, bổ sung nguồn cung, đồng thời khẩn trương hoàn thiện hồ sơ lựa chọn nhà thầu khi quyết định phân bổ vốn được ban hành giữa tháng 8. Theo sở, nguồn sách cơ bản được bảo đảm, nhưng thực tế phụ huynh vẫn vất vả đi lại và quay về tay trắng. Còn ở An Giang, sở giáo dục phải ra văn bản khẩn, yêu cầu rà soát và điều chuyển sách từ nơi thừa sang nơi thiếu. Câu hỏi đặt ra là: vì sao khâu dự báo nhu cầu và phân phối lại “chậm nhịp” so với lịch khai giảng nhiều đến vậy?
Từ giải pháp tạm thời đến yêu cầu cải tổ: cần một hệ thống không để học sinh “trắng sách”
Các động thái hiện nay chủ yếu mang tính chữa cháy: nhà sách bổ sung từng đợt nhỏ, sở giáo dục yêu cầu điều chuyển sách và khai thác sách cũ theo nguyên tắc “nơi thừa hỗ trợ nơi thiếu”, trường học vận động quyên góp, cho mượn, tổ chức học chung. Những biện pháp này cần thiết trong ngắn hạn nhưng không đủ để ngăn khủng hoảng lặp lại mỗi lần thay đổi chương trình hoặc bộ sách. Điều đáng làm lúc này là thẳng thắn nhìn nhận thiếu sách giáo khoa là vấn đề hệ thống, từ khâu dự báo, phân bổ đến quản lý kho và thông tin đến phụ huynh. Cần một cơ chế dữ liệu tập trung về nhu cầu từng khối lớp, từng địa bàn; quy trình phân phối linh hoạt để điều chuyển nhanh khi lệch pha; cùng với việc phổ biến sớm và rộng rãi phiên bản điện tử chính thức để học sinh không bị gián đoạn. Khi sách giáo khoa vẫn là tài liệu học tập bắt buộc, việc để trẻ bước vào lớp mà “tay không” là điều không thể chấp nhận trong bất cứ năm học nào, không chỉ năm 2026-2027.
