Khủng hoảng sách giáo khoa: kệ trống, phụ huynh chạy đua với thời gian
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều nhà sách, trường học và phụ huynh không thể mua đủ bộ sách cho học sinh đúng thời điểm năm học mới, dẫn đến kệ sách trống, xếp hàng mua sách kéo dài và nhiều biện pháp học tạm thời phát sinh ngoài kế hoạch. Đến thời điểm hiện tại, nhiều kệ sách giáo khoa ở các nhà sách tại TPHCM đều trống trơn hoặc chỉ còn vài cuốn lẻ, dù năm học mới đã bắt đầu. Điều đáng nói, đây không phải sự cố nhất thời mà là hệ quả của dự báo nhu cầu sai, kênh đăng ký bị gián đoạn và nguồn cung đứt gãy. Trong khi cơ quan quản lý khẳng định đã phát hành hàng trăm triệu bản, phụ huynh vẫn phải rong ruổi khắp nơi để mua sách, tạo nên một nghịch lý: sách trên giấy thì “dư”, nhưng trên kệ thì “trắng tay”.
Phụ huynh săn sách như hàng hiếm: từ xếp hàng tới lập nhóm “truy lùng”
Bức tranh thiếu sách giáo khoa không còn là câu chuyện thống kê, mà là chuỗi ngày mệt mỏi của những người đi mua sách – chủ yếu là phụ huynh. Từ giữa tháng 8, có người tối nào cũng đi lùng sách cho con, qua hết nhà sách lớn nhỏ, nhưng vẫn nghe cùng một câu: “Hết sạch sách giáo khoa”. Chiều tối 7/9, khi bước vào khu vực SGK của một nhà sách lớn, anh Huỳnh Quốc Bảo chỉ thấy kệ trống; sau nửa tháng ròng rã, anh chỉ mua được 14/15 cuốn, vẫn thiếu Lịch sử và Địa lí lớp 4 cho con. Một phụ huynh khác đã đi bốn nhà sách mà vẫn chưa đủ sách giáo khoa và sách bài tập cho con. Không còn cách nào khác, phụ huynh đành lập các nhóm trên mạng xã hội, chia sẻ nơi còn sách, hỏi nhau từng cuốn thiếu. Cảnh hàng chục người xếp hàng từ trước 7 giờ sáng trước cửa hàng sách – thiết bị trường học cho thấy cụm từ “phụ huynh mua sách” giờ gần với “phụ huynh săn hàng” hơn là một việc mua sắm bình thường.
Học sinh chịu thiệt: sách bài tập thiếu, học nhờ, photo mờ
Nếu phụ huynh mất sức vì thiếu sách giáo khoa, thì người chịu thiệt thòi trực tiếp là học sinh. Nhiều em bước vào năm học mới mà vẫn thiếu cả SGK lẫn sách bài tập, phải học trong tâm trạng luôn lo mình “tụt lại” so với bạn bè. Một em học sinh lớp 5 cho biết vẫn thiếu sách Mỹ thuật và nhiều sách bài tập, tới giờ học phải xem nhờ sách của bạn, đồng thời lo bài trong sách bài tập sẽ bị dồn lại vì chưa có sách để làm. Ở bậc THPT, có học sinh phải photocopy sách để học tạm; bản photo mờ khiến việc học khó khăn, lại phải xin xem chung với bạn. Đáng chú ý, không chỉ thiếu sách giáo khoa, mà “sách bài tập thiếu” cũng trở thành nỗi ám ảnh mới: phụ huynh tìm không ra, học sinh không có chỗ ghi bài, trong khi nhiều giáo viên vẫn quen dạy – giao bài dựa trên các bộ sách này.
Trường xoay đủ cách: đọc chung, sách điện tử, phiếu bài tập và kêu gọi tặng sách
Trước khoảng trống sách giáo khoa, các trường buộc phải “chữa cháy” để không bỏ rơi những học sinh chưa có sách. Có nơi, học sinh đăng ký mua SGK qua trường từ cuối năm trước thì đủ sách, còn khoảng 700 em tự mua thì lại thiếu một vài đầu sách giáo khoa và sách bài tập; giáo viên được yêu cầu linh hoạt, cho đọc chung với bạn hoặc dùng sách điện tử, tạm thời không kiểm tra sách bài tập để tránh tạo áp lực. Một số trường tiểu học không bắt buộc mua sách bài tập mà chuyển sang in phiếu bài tập, thiết kế bài trên phần mềm để học sinh làm ngay tại lớp, hạn chế giao bài về nhà. Có trường hướng dẫn phụ huynh tự in file bài học, giáo viên trình chiếu trên màn hình lớn để cả lớp cùng học. Ở một phân hiệu THCS, ban giám hiệu phải kêu gọi học sinh, phụ huynh và nhà hảo tâm tặng sách mới, sách cũ của bộ “Kết nối tri thức và cuộc sống” từ lớp 6 đến lớp 9 để bổ sung cho kho sách dùng chung.
Nguyên nhân thật và bài học quản lý: SGK không thể tiếp tục ‘đứt gãy’
Điều gây bức xúc là trong khi phụ huynh quay cuồng vì thiếu sách giáo khoa, nhà xuất bản báo cáo đã phát hành tới 235,6 triệu bản SGK và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, vượt xa kế hoạch ban đầu. Một báo cáo trước đó cho biết số lượng SGK phát hành vượt kế hoạch và số lượng đặt hàng ban đầu hơn 150%. Vậy mà kệ sách vẫn trống, chứng tỏ vấn đề nằm ở cách dự báo và phân phối. Theo cơ quan chức năng, nguyên nhân thiếu sách giáo khoa cục bộ là do kênh đăng ký mua sách tại các cơ sở giáo dục bị gián đoạn, lộ trình và vận hành vướng mắc; lại thêm năm học 2026-2027 là năm đầu tiên triển khai thống nhất bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” trên toàn quốc nên dự báo số lượng còn bị động. Trong bối cảnh đó, tình trạng gom sách để bán lại, đẩy giá sách lên gấp 6–7 lần giá bìa càng làm thị trường méo mó. Các cơ quan quản lý đang yêu cầu rà soát, điều chuyển sách từ nơi dư sang nơi thiếu, in bổ sung để bảo đảm mọi học sinh có đủ SGK trước ngày 15-9, đồng thời xây dựng cơ chế coi SGK là dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu do Nhà nước quản lý chất lượng, giá và an ninh nguồn cung. Nếu những biện pháp này không đi kèm minh bạch số liệu và trách nhiệm cụ thể, khủng hoảng “thiếu sách giáo khoa” rất có thể sẽ lặp lại, và người trả giá vẫn là phụ huynh và học sinh.
