Thiếu sách giáo khoa đầu năm: triệu chứng của một hệ thống chưa kịp thích ứng
Sách giáo khoa thiếu hụt đầu năm là tình trạng nhiều phụ huynh dù năm học đã bắt đầu vẫn không mua đủ sách cho con, phải huy động người quen, tìm sách cũ, photocopy tài liệu học và sử dụng bản điện tử như giải pháp tạm thời, phản ánh sự bất cập trong khâu dự báo và tổ chức cung ứng sách giáo dục trên diện rộng. Năm học 2026-2027 đã khai giảng nhưng ở nhiều nơi, phụ huynh vẫn tất tả tìm sách giáo khoa còn thiếu cho con. Những bài đăng hỏi mua, nhờ tìm địa chỉ hay xin sách giáo khoa cũ liên tục xuất hiện trên các hội nhóm phụ huynh. Đây không còn là vài “ca lẻ” mà là dấu hiệu của một vấn đề hệ thống: nhu cầu mua sách năm học mới bị dồn cục và chuỗi cung ứng chưa theo kịp nhịp chuẩn bị khai giảng.
Khi phụ huynh phải “tự cứu”: Mạng xã hội, sách cũ và photo tạm
Áp lực lớn nhất hiện nay dồn lên gia đình. Thay vì yên tâm chuẩn bị khai giảng, nhiều phụ huynh dành cả tuần để “săn” sách trên mạng. Phụ huynh đăng bài lên mạng xã hội tìm địa chỉ, lùng mua sách giáo khoa cho con; những bài hỏi mua, xin sách cũ xuất hiện dày đặc trong các nhóm lớp, nhóm khu dân cư. Không ít người phải nhờ họ hàng ở thành phố khác mua giúp vì đi nhiều nhà sách vẫn không có đủ đầu sách cần thiết. Có gia đình phải tìm mua sách cũ học sinh với chi phí đáng kể nhưng vẫn thiếu vài cuốn. Khi mọi cách đều bế tắc, giải pháp phổ biến là photocopy tài liệu học các phần cần thiết để con có sách dùng tạm đầu năm. Đây là cách làm bị động nhưng gần như là “phao cứu sinh” trong những tuần đầu đi học.
Hậu quả âm thầm với trẻ và gánh nặng vô hình cho cha mẹ
Thiếu sách giáo khoa không chỉ là thiếu vài cuốn giấy in, mà là sự đứt gãy nhịp học của trẻ. Có em phải dùng bản photo mỏng manh, không thể ghi chép hay bảo quản lâu dài, trong khi bạn bè đã có đủ bộ sách mới. Phụ huynh buộc phải photo từng phần, như trường hợp chỉ photo 10 trang đầu mỗi cuốn Toán, Tiếng Việt để con học tạm, hoặc in rời các bài cần học trong tuần. Nhiều người không muốn cho con dùng sách điện tử trên điện thoại vì lo xao nhãng và hại mắt, nhất là với học sinh tiểu học. Về phía cha mẹ, thời gian, công sức và chi phí phát sinh từ việc chạy mua, đổi, xin, photo làm căng thêm áp lực kinh tế và tâm lý, trong khi họ lẽ ra chỉ cần tập trung đồng hành cùng con với chương trình mới.
Chuỗi cung ứng bị “nghẽn”: Vì sao in hàng trăm triệu bản vẫn thiếu sách?
Điều nghịch lý là trong khi phụ huynh “đỏ mắt” tìm sách, nguồn cung trên giấy tờ không hề nhỏ. Tính đến ngày 3/9, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa cùng hơn 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Trong tháng 9, đơn vị này tiếp tục in bổ sung khoảng 17 triệu bản sách giáo khoa, sách bài tập để đáp ứng nhu cầu thực tế và dự phòng thiên tai, bão lũ. Theo nhà xuất bản, tình trạng thiếu sách cục bộ chủ yếu do nhu cầu tăng cao trong thời gian ngắn, trong khi một số trường đăng ký, đặt hàng muộn. Nói cách khác, vấn đề không nằm ở việc không in đủ, mà ở khâu dự báo nhu cầu, phân phối và phối hợp giữa trường học, đơn vị phát hành và phụ huynh – chuỗi cung ứng bị “nghẽn” ngay ở cửa lớp.
Giải pháp thực tế: Từ xoay xở cá nhân đến thay đổi hệ thống
Trong ngắn hạn, phụ huynh vẫn phải linh hoạt: tái sử dụng sách cũ học sinh còn tốt, xây dựng nhóm chia sẻ sách trong lớp, photo tài liệu học phần cần thiết và tận dụng sách giáo khoa điện tử được cung cấp miễn phí trong thời gian chờ sách giấy. Nhà xuất bản cũng khuyến khích tái sử dụng sách cũ của bộ Kết nối tri thức với cuộc sống để giảm áp lực mua sách mới. Về phía nhà trường, cần chủ động tiếp nhận nhu cầu mua sách của phụ huynh và phối hợp với công ty sách – thiết bị trường học đưa sách trực tiếp về trường, thay vì để phụ huynh tự xoay sở. Các đơn vị phát hành đang điều tiết nguồn hàng, vận chuyển sách tới nơi thiếu và kéo dài thời gian phục vụ, song về lâu dài, bài học rõ ràng là: hệ thống phải coi việc đảm bảo sách giáo khoa trước khai giảng là một khâu bắt buộc, không thể “chữa cháy” vào phút cuối.
