Thu phí không dừng: Bước tiến đúng nhưng triển khai “đột ngột”
Thu phí cao tốc không dừng là hình thức thu phí tự động bằng hệ thống ETC, trong đó phương tiện lưu thông qua trạm được nhận diện bằng thẻ gắn trên xe và trừ tiền trực tiếp từ tài khoản giao thông điện tử, giúp giảm ùn tắc, tiết kiệm thời gian, minh bạch doanh thu và hỗ trợ quản lý, bảo trì các tuyến đường cao tốc. Ngày 14/8, từ 14h chiều, 5 dự án thành phần tuyến đường bộ cao tốc Bắc - Nam qua miền Trung từ Nha Trang đến Quảng Ngãi chính thức thu phí thu phí điện tử không dừng đối với tất cả phương tiện lưu thông trên tuyến. Đây là các đoạn Quảng Ngãi - Hoài Nhơn, Hoài Nhơn - Quy Nhơn, Quy Nhơn - Chí Thạnh, Chí Thạnh - Vân Phong và Vân Phong - Nha Trang. Về mặt chủ trương, đây là bước đi đúng, phù hợp chỉ đạo đẩy nhanh thu phí trên các tuyến cao tốc đầu tư công. Vấn đề không nằm ở mục tiêu, mà ở cách thông báo và chuẩn bị cho người sử dụng.
Tài xế lúng túng: khi người dùng không được đặt ở trung tâm
Chiều ngày đầu tiên thu phí, tại trạm nút giao Vạn Giã trên cao tốc Vân Phong - Nha Trang, nhiều tài xế xe tải và xe khách lúng túng vì không biết đoạn này đã bắt đầu thu phí. Không ít xe chưa dán thẻ ETC hoặc tài khoản giao thông điện tử đã hết tiền nên không qua được trạm. Lực lượng chức năng phải hướng dẫn tài xế tấp vào nhà điều hành để dán thẻ và nạp tiền vào tài khoản thu phí không dừng. Câu chuyện của anh Lê Minh Quốc, thường xuyên đi cao tốc từ Phú Yên đến Nha Trang khi còn giai đoạn miễn phí, nhưng hôm nay bị kẹt lại vì không biết đã chuyển sang thu phí, cho thấy thông tin tới người dùng còn quá mỏng và rời rạc. Khi người lái xe chỉ biết mình “sai” sau khi bị chặn ở trạm, đó là dấu hiệu hệ thống đã triển khai mà chưa tính đủ trải nghiệm thực tế.
Cơ quan quản lý chuẩn bị kỹ thuật, nhưng thiếu chiến lược truyền thông
Ở góc độ quản lý, không thể nói cơ quan chức năng hoàn toàn bị động. Khu Quản lý đường bộ III đã thành lập tổ chỉ đạo kiểm tra, giám sát trước khi vận hành thu phí 5 tuyến cao tốc. Trong ba ngày trước thời điểm thu phí, lực lượng chức năng kiểm tra, rà soát tại các trạm để bảo đảm tính kết nối hệ thống. Đáng chú ý, Cục Đường bộ đã cử cán bộ túc trực tại mỗi trạm trong 5 ngày đầu để phối hợp xử lý sự cố, bảo đảm vận hành thông suốt. Về chính sách, việc thu phí được thực hiện theo quy định pháp luật, nhằm tạo nguồn kinh phí cho quản lý, vận hành, bảo trì công trình và nâng cao chất lượng khai thác hệ thống cao tốc quốc gia. Tuy nhiên, dù kỹ thuật và văn bản pháp lý được chuẩn bị, cách thông tin đến tài xế lại thiên về “khuyến nghị” hơn là một chiến dịch truyền thông rõ ràng, đủ rộng và đủ sớm.
Tài khoản giao thông điện tử: nút thắt chưa được giải thích đủ
Phần lớn rắc rối ngày đầu không đến từ trạm thu phí, mà từ việc tài khoản giao thông điện tử của người dùng không được chuẩn bị. Khu Quản lý đường bộ III đã đề nghị chủ phương tiện kiểm tra việc dán thẻ ETC và bảo đảm tài khoản giao thông còn đủ số dư trước khi lưu thông trên cao tốc. Với doanh nghiệp vận tải, yêu cầu là phải thông báo cho đội ngũ lái xe, kiểm tra tình trạng sử dụng dịch vụ thu phí điện tử không dừng, đăng ký, kích hoạt và nạp tiền nếu tài khoản chưa đủ điều kiện. Nhưng ở thực tế trạm Vạn Giã, vẫn có “nhiều tài xế xe tải và xe khách tỏ ra lúng túng vì không biết đoạn cao tốc này đã thu phí nên chưa dán thẻ hoặc tài khoản giao thông điện tử hết tiền”. Điều đó cho thấy thông tin về cách quản lý và nạp tiền cho tài khoản giao thông điện tử vẫn còn xa lạ với một bộ phận lớn tài xế, nhất là nhóm thường xuyên chạy liên tỉnh nhưng ít tiếp cận kênh thông tin trực tuyến.
Cần coi người dùng là “điểm xuất phát” trước khi mở rộng thu phí
Việc thu phí cao tốc không dừng trên tuyến cao tốc Quảng Ngãi - Nha Trang là bước đệm cho lộ trình rộng hơn: từ Bãi Vọt đến Cam Lộ đã thu từ 15/7, Quảng Ngãi đến Nha Trang từ 15/8 và Cần Thơ đến Cà Mau sẽ thu từ 15/9. Nếu không rút kinh nghiệm từ những ngày đầu, sự lúng túng sẽ lặp lại ở các tuyến tiếp theo. Ở tầng kỹ thuật, hệ thống thu phí đã có người túc trực, phương án phân luồng giao thông được tính toán, như cách hướng dẫn xe từ cao tốc Vân Phong - Nha Trang nối sang Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột bằng lộ trình thay thế. Nhưng triển khai trên giấy tờ không đủ. Để thu phí hiệu quả, cơ quan quản lý cần coi người lái xe là điểm xuất phát: thông tin phải đi trước ít nhất vài tuần, qua nhiều kênh; hướng dẫn sử dụng tài khoản giao thông điện tử phải đơn giản, dễ nhớ; và phải chấp nhận một giai đoạn “chuyển tiếp mềm”, nơi mục tiêu không chỉ là thu được phí, mà là để tài xế cảm thấy hệ thống phục vụ mình, chứ không chỉ kiểm soát.
