Thu phí cao tốc không dừng: khi hạ tầng đi trước thói quen người dùng
Thu phí cao tốc không dừng là hình thức thu phí điện tử ETC áp dụng trên các tuyến cao tốc, trong đó phương tiện phải được dán thẻ nhận diện và thanh toán qua tài khoản giao thông điện tử, cho phép xe qua trạm ở tốc độ quy định mà không phải dừng lại, qua đó giảm ùn tắc, tiết kiệm thời gian và là một bước chuyển đổi số trong lĩnh vực giao thông đường bộ. Từ 14h ngày 14-8, 5 đoạn cao tốc Quảng Ngãi - Hoài Nhơn, Hoài Nhơn - Quy Nhơn, Quy Nhơn - Chí Thạnh, Chí Thạnh - Vân Phong và Vân Phong - Nha Trang đồng loạt bắt đầu thu phí cao tốc không dừng trên tuyến Bắc - Nam phía Đông giai đoạn 2021-2025. Việc vận hành mới này là phép thử quan trọng cho cả hệ thống kỹ thuật lẫn mức độ sẵn sàng của tài xế, doanh nghiệp vận tải và chính quyền địa phương.
Xe chạy thông suốt: điểm cộng cho chuẩn bị kỹ thuật và tổ chức giao thông
Điều đáng ghi nhận trong ngày đầu là hạ tầng thu phí và tổ chức giao thông trên các đoạn cao tốc Quảng Ngãi – Nha Trang hoạt động ổn định, dòng xe qua trạm thông suốt, không xảy ra ùn tắc đáng kể. Nhân viên vận hành được bố trí túc trực tại trạm, giám sát hệ thống, hướng dẫn tài xế đi đúng làn, đúng tốc độ; lực lượng chức năng luôn theo dõi lưu lượng và chủ động phân luồng khi cần thiết. Đây không chỉ là thành công về mặt kỹ thuật, mà còn cho thấy cơ quan quản lý đã coi trọng khâu điều tiết trong giai đoạn nhạy cảm ban đầu. Có thể trích dẫn: “Trong những giờ đầu vận hành, công tác chuẩn bị được triển khai đồng bộ, các phương tiện lưu thông qua khu vực trạm thu phí cơ bản ổn định, hoạt động giao thông được duy trì an toàn, thông suốt”.
Tài xế lúng túng ngày đầu: khoảng trống truyền thông và chuẩn bị tài khoản
Trái ngược với sự sẵn sàng của hệ thống, nhiều tài xế lúng túng ngày đầu vì không biết cao tốc đã bắt đầu thu phí, dẫn tới xe chưa dán thẻ ETC hoặc tài khoản giao thông điện tử hết tiền. Tại trạm Vạn Giã trên cao tốc Vân Phong - Nha Trang, lực lượng chức năng phải yêu cầu xe tấp vào nhà điều hành để dán thẻ và nạp tiền vào tài khoản thu phí không dừng. Câu chuyện của anh Lê Minh Quốc, tài xế thường xuyên chạy miễn phí trên đoạn Vân Phong - Nha Trang, nhưng bất ngờ không qua được trạm khi thu phí chính thức, cho thấy thông tin về mốc thời gian vận hành chưa đến được đầy đủ với người sử dụng tuyến. Đây không phải lỗi kỹ thuật, mà là thất bại trong việc biến “quy định” thành “thói quen” cho người lái xe.
Thu phí không dừng cần tài xế chủ động: bài học cho giai đoạn mở rộng
Hệ thống thu phí cao tốc không dừng đòi hỏi người dùng phải chuẩn bị trước: dán thẻ đầu cuối, mở và duy trì tài khoản thanh toán không dùng tiền mặt, kiểm tra số dư trước hành trình. Khi tài xế chỉ quen với giai đoạn miễn phí, việc chuyển sang trả phí mà không được nhắc nhở đủ sẽ tạo ra va chạm ngay tại trạm. Cục Đường bộ đã khuyến cáo chủ xe phải chủ động kiểm tra thẻ ETC và tài khoản, đồng thời chấp hành tối đa hướng dẫn tại trạm thu phí. Tuy nhiên, ngày đầu cho thấy khuyến cáo là chưa đủ nếu không đi kèm chiến dịch truyền thông rộng khắp, nhắm vào nhóm tài xế thường xuyên sử dụng tuyến. Bài học ở đây là: công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi hành vi người dùng được chuẩn bị song song, thay vì kỳ vọng họ tự thích ứng.
Từ Quảng Ngãi – Nha Trang tới Cần Thơ – Cà Mau: cần một chiến lược quốc gia về truyền thông giao thông số
Việc 5 đoạn cao tốc Quảng Ngãi – Nha Trang đi vào thu phí điện tử không dừng là một phần trong lộ trình hiện đại hóa tuyến Bắc – Nam phía Đông; đến nay đã có 15 dự án thành phần vận hành hệ thống này. Theo định hướng của Nghị quyết 57-NQ/TW, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong giao thông là một đột phá chiến lược, giữ vai trò quyết định trong nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Sắp tới, 2 đoạn Cần Thơ – Cà Mau cũng được đặt mục tiêu hoàn thành để tổ chức thu phí từ ngày 15-9-2026. Nếu bài học truyền thông và chuẩn bị tài xế từ cao tốc Quảng Ngãi – Nha Trang không được rút kinh nghiệm, các tuyến mới sẽ lặp lại cảnh tài xế lúng túng ngày đầu, lực lượng chức năng phải “chữa cháy” tại trạm. Một hệ thống giao thông số hoàn chỉnh không chỉ là camera, cảm biến và phần mềm, mà phải đi cùng kế hoạch truyền thông quốc gia, phối hợp giữa trung ương, địa phương, doanh nghiệp vận tải và cộng đồng tài xế.
