Quan hệ đối tác KHCN kiểu mới: từ hợp tác sang đồng kiến tạo
Chiến lược kết nối khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam – Australia là khuôn khổ hợp tác dài hạn nhằm đồng kiến tạo hệ sinh thái nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ, gắn kết nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và nhà đầu tư của hai nước để nâng tầm năng lực cạnh tranh quốc gia trong nhiều thập kỷ tới.
Sáng 10/8, trong chuyến thăm cấp Nhà nước tới Australia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự và phát biểu tại Diễn đàn khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, đầu tư, giáo dục đào tạo và phát triển nguồn nhân lực Việt Nam – Australia, tổ chức tại Đại học Công nghệ Sydney. Ông nhấn mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao đã trở thành yêu cầu tất yếu để thực hiện khát vọng nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Nói cách khác, hợp tác khoa học công nghệ Việt Nam Australia không còn là “phụ trợ ngoại giao” mà là trụ cột chiến lược. Đây là bước chuyển tư duy rõ rệt: từ tiếp nhận sang đồng sáng tạo, từ hợp tác rời rạc sang quan hệ đối tác KHCN kiểu mới có tính nền tảng.
Ba ưu tiên chiến lược: công nghệ mũi nhọn, thương mại hóa và hệ sinh thái
Cốt lõi của đổi mới sáng tạo chiến lược giữa hai nước là chọn đúng lĩnh vực, đi đến cùng chuỗi giá trị công nghệ, và kết nối các mắt xích của hệ sinh thái. Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đề xuất tập trung nguồn lực vào các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ lượng tử, sinh học, năng lượng sạch và đặc biệt là công nghệ biển. Đây đều là những lĩnh vực nơi Australia có nền tảng nghiên cứu mạnh, còn Việt Nam có thị trường tăng trưởng nhanh và lực lượng kỹ sư trẻ. Quan điểm đáng chú ý là “mỗi nghiên cứu phải xây dựng được một chuỗi hợp tác liền mạch từ bài toán của thị trường, thử nghiệm đến thương mại hóa”, nếu không, hợp tác nghiên cứu chỉ dừng ở bài báo và hội thảo.
Đề xuất phát triển Trung tâm Công nghệ Chiến lược thành nền tảng chung, kết nối quỹ đầu tư mạo hiểm và nguồn vốn công nghệ, cho thấy quan hệ đối tác KHCN sẽ được đo bằng số giải pháp ra thị trường, không chỉ bằng số biên bản ghi nhớ. Cùng với đó là định hướng thúc đẩy đầu tư hai chiều trong các ngành công nghệ cao, hình thành trung tâm R&D, phòng thí nghiệm chung và các chương trình ươm tạo doanh nghiệp có khả năng thương mại hóa. Nếu những cấu phần này được triển khai đồng bộ, chiến lược hợp tác khoa học công nghệ Việt Nam Australia có cơ hội tạo ra giá trị gia tăng thực, thay vì chỉ gia tăng về biểu tượng.
Phát triển nguồn nhân lực: lợi thế kép giáo dục – cộng đồng người Việt
Không có chiến lược khoa học công nghệ dài hạn nào nếu thiếu một chiến lược phát triển nguồn nhân lực tương xứng. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm coi phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cùng với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là điều kiện bắt buộc cho mục tiêu nước phát triển. Australia hiện là một trong những đối tác chiến lược hàng đầu của Việt Nam trong đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, với trên 37.000 sinh viên Việt Nam đang học tập tại đây và khoảng hơn 160.000 cựu sinh viên Việt Nam tốt nghiệp từ các chương trình giáo dục của Australia. Đây là “tài sản chiến lược” mà hai nước chưa khai thác hết trong hợp tác KHCN.
Việt Nam mong muốn mở rộng hợp tác đào tạo đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học, chuyên gia công nghệ và nhà quản trị đổi mới sáng tạo, gắn kết chặt giữa đào tạo, nghiên cứu và nhu cầu doanh nghiệp. Australia có hệ thống đại học, viện nghiên cứu mạnh, trong khi Việt Nam có lực lượng kỹ sư trẻ và doanh nghiệp công nghệ phát triển nhanh, cùng cộng đồng trí thức người Việt đông đảo tại Australia. Điều này mở ra khả năng hình thành các nhóm nghiên cứu chung, phòng thí nghiệm chung, nơi trí thức Việt kiều Australia không chỉ “quay về” theo nghĩa địa lý, mà tham gia một mạng lưới tri thức xuyên biên giới, đóng góp trực tiếp vào quan hệ đối tác KHCN.
Từ Đối tác Chiến lược Toàn diện đến hệ sinh thái đổi mới chung
Bối cảnh nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 3/2024 khiến quyết định xây dựng chiến lược kết nối KHCN và đổi mới sáng tạo mang ý nghĩa vượt ra ngoài một chương trình kỹ thuật. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị coi chiến lược này là trụ cột mới của quan hệ song phương, với tầm nhìn dài hạn. Tầm nhìn ấy đòi hỏi chuyển từ hợp tác sang đồng kiến tạo, từ chuyển giao công nghệ sang đồng nghiên cứu và đồng phát triển, từ kết nối từng tổ chức sang liên kết hai hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, hướng tới một hệ sinh thái mang tầm khu vực.
Theo kế hoạch, hai bên sẽ thúc đẩy cơ chế hỗ trợ tài chính cho nghiên cứu chung, ươm tạo doanh nghiệp và chia sẻ rủi ro nghiên cứu, đồng thời đẩy mạnh kinh tế số, chuyển đổi số gắn với thương mại hóa và kết nối thị trường cho doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Bên cạnh đó, lãnh đạo hai nước sẽ tiếp tục trao đổi định hướng hợp tác công nghệ, chuyển đổi năng lượng và đào tạo nhân lực trình độ cao, với các diễn đàn như TechConnect đóng vai trò “cầu nối ba nhà”: chính phủ – doanh nghiệp – trường, viện. Nếu những cam kết này được cụ thể hóa bằng các chương trình có mục tiêu rõ và cơ chế đánh giá minh bạch, quan hệ đối tác KHCN Việt Nam – Australia có thể trở thành mẫu hình hợp tác đổi mới sáng tạo trong khu vực.
