Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa: không chỉ là chuyện “hết hàng”
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa tại Đà Nẵng là tình trạng nhiều phụ huynh phải chạy qua hàng loạt nhà sách, điểm phát hành, thậm chí tới văn phòng đơn vị xuất bản nhưng vẫn không mua đủ bộ sách cho con ngay trước ngày khai giảng năm học, buộc phải xoay xở bằng bản photo hoặc sách cũ để bảo đảm con có tài liệu học tập tối thiểu. Đây là một cuộc khủng hoảng đúng nghĩa vì nó làm đảo lộn nhịp chuẩn bị năm học mới, gây căng thẳng tâm lý, đồng thời phơi bày những lỗ hổng trong khâu dự báo nhu cầu và tổ chức chuỗi phân phối sách giáo khoa. Những ngày cuối tháng 8, đầu tháng 9, tại Đà Nẵng, cảnh phụ huynh xếp hàng, chen nhau, đi qua 4-5 hiệu sách vẫn không đủ bộ sách cho con đã trở thành câu chuyện được nhắc đi nhắc lại trên các hội nhóm phụ huynh. Nếu chỉ coi đây là “thiếu cục bộ” rồi chờ thêm vài triệu bản in bổ sung, chúng ta sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn thiếu – thừa trong nhiều năm tới.
Phụ huynh chạy đôn chạy đáo giữa đêm: cái giá của một hệ thống dựa vào sự chịu đựng
Từ ngày 4-9, khi Đà Nẵng chuẩn bị khai giảng năm học, phụ huynh bắt đầu cuộc chạy đua đầy căng thẳng để mua sách giáo khoa. Rất đông người tìm đến văn phòng một đơn vị thuộc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam với hy vọng “gom” được vài cuốn còn thiếu, nhưng nhiều người phải ra về tay trắng. Có phụ huynh cho biết đã đi hơn 20 nhà sách nhưng vẫn thiếu vài cuốn, trong đó có sách giáo dục thể chất, tập viết, sách bài tập tiếng Anh… mà các cửa hàng tuyên bố không nhập thêm. Những ngày 5-6.9, cảnh chen chúc mua sách trên các tuyến đường Kinh Dương Vương, Hồ Tùng Mậu, Tôn Đức Thắng diễn ra tới tận 8-9 giờ tối, khiến nhiều người “dở khóc dở cười” vì chưa lúc nào việc mua sách giáo khoa lại trở nên giằng co như vậy. Thực tế này cho thấy hệ thống đang trông chờ vào sức chịu đựng và khả năng xoay xở của phụ huynh hơn là một kế hoạch cung ứng có trách nhiệm.
Điểm nghẽn chuỗi cung ứng: dự báo sai, tâm lý sợ lỗ và nhiều bộ sách cùng tồn tại
Các doanh nghiệp phát hành thừa nhận thiếu sách giáo khoa hiện nay mang tính cục bộ, tập trung ở một số địa phương, một số đầu sách và bùng lên đúng thời điểm nhu cầu tăng cao trước khai giảng. Điều đáng nói, vấn đề không nằm ở năng lực sản xuất tại các nhà máy, mà ở khâu dự báo nhu cầu và đặt hàng trong chuỗi phân phối nhiều tầng nấc, từ đại lý nhỏ, đại lý lớn đến đơn vị khu vực. Nhiều cửa hàng từng tồn kho lượng lớn sách, chịu thua lỗ khi các trường đổi bộ sách, nên năm nay chỉ dám đăng ký số lượng thấp hơn nhu cầu thực tế; kết quả là thiếu sách cục bộ ở tuyến cuối. Trong năm học 2025-2026, các trường sử dụng đồng thời ba bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, Chân trời sáng tạo, Cánh diều, buộc đơn vị phát hành phải căng mình cân đối nhập kho để tránh rủi ro tồn dư. Khi quyết định kinh doanh đặt nặng nỗi sợ lỗ hơn trách nhiệm bảo đảm sách đến tay học sinh, khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là điều khó tránh.
Photocopy, sách cũ và nỗ lực in bổ sung: giải pháp tình thế hay bước chuyển lâu dài?
Trước khi nguồn sách bổ sung cập bến, nhiều phụ huynh và cả trường học phải chấp nhận giải pháp tình thế: photo sách giáo khoa, in từ file PDF hoặc dùng sách cũ. Có trường ở vùng núi phải huy động nhân viên photo hàng nghìn cuốn để học sinh có tài liệu tạm thời sử dụng. Một số tiệm sách tại Đà Nẵng gần như trở thành điểm in ấn khẩn, phục vụ nhu cầu dùng bản sao đầu năm học. Trong khi đó, các doanh nghiệp in tăng tốc sản xuất, mỗi đơn vị in thêm khoảng 800.000 bản để cung ứng ra thị trường, với kế hoạch đưa lượng sách bổ sung ra thị trường từ nay đến ngày 16.9. Một phát biểu dễ trích dẫn là: "Đã cung ứng 25,8 triệu bản sách giáo khoa và đang in bổ sung hàng triệu bản để khắc phục thiếu hụt cục bộ". Tuy nhiên, nếu coi photo và sách cũ là bình thường, chúng ta chấp nhận sự bất bình đẳng chất lượng học liệu ngay từ tuần đầu năm học.
Từ giải pháp khẩn cấp đến cải cách lâu dài: Đà Nẵng cần đi trước một bước
Nhìn từ Đà Nẵng, câu chuyện thiếu sách giáo khoa trước khai giảng năm học là lời cảnh báo cho cả hệ thống. Các điểm hỗ trợ đã bắt đầu ghi danh sách sách còn thiếu và số điện thoại phụ huynh để liên hệ khi có hàng về, nhưng đó chỉ là cách xử lý ngắn hạn. Về dài hạn, kế hoạch dùng thống nhất bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống từ năm học 2026-2027 trên toàn quốc và hướng tới mục tiêu miễn phí sách giáo khoa cho học sinh vào năm 2030 là cơ hội để giảm rủi ro thiếu – thừa, đồng thời điều chỉnh lại chuỗi cung ứng theo hướng đặt nhu cầu học sinh vào trung tâm. Đà Nẵng hoàn toàn có thể đi trước một bước: xây dựng cơ chế đặt sách theo danh sách lớp, gắn trách nhiệm dự báo với từng trường, từng đơn vị phát hành tại địa phương và áp dụng công cụ số để theo dõi tồn kho. Khai giảng năm học không thể mỗi năm lại biến thành "cuộc đua săn sách"; đó phải là ngày học sinh bước vào năm học mới với đủ sách, đủ tâm thế, còn người lớn thì bớt loay hoay chữa cháy.
