El Niño cực mạnh: tín hiệu báo động cho một mùa khô khắc nghiệt
El Niño 2026-2027 là hiện tượng khí hậu trong đó nhiệt độ bề mặt nước biển tại vùng xích đạo Thái Bình Dương tăng cao bất thường, làm đảo lộn hoàn lưu khí quyển, dịch chuyển mưa khỏi các khu vực quen thuộc, kéo theo hạn hán, lũ lụt, nắng nóng cực đoan và đe dọa an ninh lương thực trên diện rộng. Điểm cốt lõi cần nhìn thẳng: đây không phải một mùa khô “hơi khắc nghiệt hơn bình thường”, mà là phép thử sinh tử cho an ninh nước của Việt Nam. Nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Niño 3 đã cao hơn trung bình tới 4°C, vượt kỷ lục 3,6°C của năm 1997. Chỉ số Niño 3.4 trong tháng 9 cũng vượt các đợt El Niño mạnh trước đây, kể cả 1997 và 2015. Khi nền Thái Bình Dương nóng lên như vậy, mọi kỳ vọng vào một mùa mưa “cứu cánh” cho Việt Nam là quá lạc quan.
Hạn hán và thiếu nước mùa khô: Việt Nam bước vào vùng rủi ro cao
El Niño 2026-2027 đang đẩy Việt Nam vào một chu kỳ hạn hán mới, với nguy cơ thiếu nước mùa khô lan rộng từ miền Trung tới Nam Bộ. Diễn biến nóng lên ở Thái Bình Dương đã làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt lượng mưa và hạn hán tại nhiều khu vực, trong đó có Việt Nam. Dòng chảy trên hầu hết các lưu vực sông lớn đã giảm 10–75% so với trung bình nhiều năm trong giai đoạn tháng 6–8, ngoại trừ sông Hồng và sông Mã. Điều đáng lo không chỉ là vài tháng khô hạn, mà là sự đứt gãy hệ thống nước sinh hoạt, sản xuất và năng lượng. Bước sang mùa khô, tình trạng thiếu nước cho sinh hoạt và sản xuất được dự báo sẽ nghiêm trọng, cần theo dõi chặt chẽ. Khi biến đổi khí hậu làm các hiện tượng liên quan đến El Niño nguy hiểm hơn, mọi sự chậm trễ trong điều tiết và phân bổ nước sẽ phải trả giá bằng sinh kế, sức khỏe và an ninh lương thực.
Đồng bằng sông Cửu Long: xâm nhập mặn sớm phơi bày điểm yếu an ninh nước
Nếu muốn thấy El Niño 2026-2027 đánh thẳng vào điểm yếu nào của Việt Nam, hãy nhìn xuống Đồng bằng sông Cửu Long. Các dự báo đều thống nhất: xâm nhập mặn có khả năng đến sớm và gay gắt hơn trung bình nhiều năm, với kịch bản tương đương hoặc vượt các mùa mặn lịch sử 2015-2016 và 2019-2020. Ranh mặn 4‰ có thể ăn sâu 25–30 km vào nội đồng ngay từ giữa tháng 11, mức rủi ro thiên tai do mặn được đặt ở cấp độ 3 trong những tháng đầu năm. Điều này không chỉ là chuyện vài vụ lúa thất thu. Đó là nguy cơ mất nước ngọt cho hàng triệu người, từ nước uống, tắm giặt đến chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản. Một khuyến nghị rất thẳng thắn đã được đưa ra: các hộ gia đình cần chuẩn bị dụng cụ trữ đủ nước ngọt cho sinh hoạt trong 2–3 tháng vào giai đoạn đỉnh hạn, đỉnh mặn, đồng thời tận dụng ao, hồ, mương vườn để trữ nước cho sản xuất. Nếu người dân không chủ động, mọi công trình thủy lợi sẽ khó cứu nổi một vùng đồng bằng đang khát nước.
Nắng nóng cực đoan và mùa mưa ngắn lại: cú đánh kép vào nông nghiệp và sức khỏe
El Niño 2026-2027 không chỉ làm thiếu nước, mà còn tạo ra một cú đánh kép: nắng nóng cực đoan và mùa mưa bị rút ngắn. Tháng 11, nhiệt độ trung bình cả nước được dự báo cao hơn bình thường 1–2°C; từ tháng 12 đến tháng 1, chênh lệch phổ biến 0,5–1,5°C, riêng Tây Nguyên và Nam Bộ khoảng 1–2°C. Tại Vĩnh Long, nhiệt độ trung bình cuối năm và đầu năm sau có thể cao hơn đa niên 1,5–2,5°C, với 30–95 ngày nắng nóng, nhiệt độ tối đa đạt 38–38,5°C. Nắng nóng trên 38°C không chỉ làm cây trồng héo rũ mà còn đẩy người lao động ngoài trời, người già, trẻ em vào vùng nguy cơ sốc nhiệt, bệnh tim mạch, hô hấp. UNICEF cảnh báo hơn 347 triệu trẻ em tại gần 100 quốc gia có nguy cơ chịu ảnh hưởng của khô hạn hoặc mưa nhiều bất thường trong giai đoạn vài tháng tới, trong đó châu Á – Thái Bình Dương chiếm khoảng 190 triệu trẻ em. Khi trường học phải đóng cửa, dịch bệnh và suy dinh dưỡng gia tăng, El Niño trở thành khủng hoảng xã hội chứ không còn là câu chuyện khí tượng.
Từ ứng phó khẩn cấp đến thích nghi dài hạn trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu
Điểm tích cực hiếm hoi trong bức tranh El Niño 2026-2027 là Việt Nam đã bắt đầu chuyển từ bị động sang xây dựng kịch bản chủ động. Các đánh giá chuyên gia khẳng định El Niño đã chính thức hình thành và sẽ kéo dài suốt mùa khô cuối năm và sang năm sau. Một báo cáo của cơ quan quản lý nước cho thấy El Niño đang ở mức rất mạnh và dự báo tồn tại đến đầu mùa hè. Trước nguy cơ đó, một số địa phương như Vĩnh Long đã ban hành kịch bản ứng phó El Niño chia ba cấp độ, tương ứng các mức xâm nhập mặn từ trung bình nhiều năm đến cực đoan lịch sử. Hai hồ chứa nước ngọt quy mô lớn Láng Thé (khoảng 10 triệu m³) và Lạc Địa (khoảng 2,3 triệu m³) đang được gấp rút hoàn thành để tăng năng lực trữ nước. Ở tầm quốc gia, việc xây dựng kịch bản tài nguyên nước cho 13 lưu vực sông chiến lược, tăng cường dự báo và cảnh báo sớm cho miền Trung, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long đã được đặt ra như yêu cầu cấp thiết. Nếu coi El Niño là “bài kiểm tra thực tế đầu tiên” cho năng lực quản lý nước trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu, thì cách chúng ta vượt qua mùa khô này sẽ cho thấy Việt Nam chọn con đường thích nghi hay tiếp tục trả giá bằng khủng hoảng nước và lương thực.
