NPAP Việt Nam là gì và vì sao giai đoạn mới quan trọng?
NPAP Việt Nam là Chương trình Đối tác hành động quốc gia về nhựa, một nền tảng hợp tác đa bên kết nối Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và giới nghiên cứu nhằm giảm ô nhiễm rác thải nhựa và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nước thông qua các giải pháp chính sách, đầu tư và sáng kiến thực tiễn. Việt Nam đang bước vào giai đoạn mới trong quản lý chất thải nhựa và phát triển kinh tế tuần hoàn, với yêu cầu không chỉ dừng lại ở kế hoạch hay tinh thần hợp tác mà phải chuyển sang tạo tác động đo được trên thực tế. Sau hơn 5 năm, NPAP đã chứng minh giá trị của mình như một nền tảng hữu ích, nhưng nếu tiếp tục chỉ "điều phối hoạt động", kết quả sẽ khó tương xứng với tham vọng trở thành quốc gia biển mạnh và nền kinh tế tuần hoàn nhựa ở tầm quốc gia. Chính vì vậy, việc Việt Nam tuyên bố làm chủ NPAP Việt Nam không phải là thay đổi kỹ thuật, mà là một bước chuyển tư duy: từ dự án hỗ trợ quốc tế sang nền tảng hành động quốc gia.
Từ “điều phối hoạt động” sang “tạo tác động”: chuẩn chơi mới cho NPAP
Điểm đáng chú ý nhất trong định hướng mới là yêu cầu NPAP Việt Nam chuyển mạnh từ “điều phối hoạt động” sang “tạo tác động”. Nói thẳng, thời đếm số hội thảo, số sáng kiến đã qua. Hệ thống theo dõi, đánh giá trong giai đoạn 2026–2030 được kỳ vọng nhìn vào các câu hỏi khó: chính sách về trách nhiệm nhà sản xuất thay đổi đến đâu, năng lực thu gom – tái chế rác thải nhựa tăng như thế nào, và lượng ô nhiễm nhựa giảm được bao nhiêu trên sông, biển và đất liền. Theo Thứ trưởng Lê Công Thành, NPAP không thể tiếp tục vận hành như một dự án “xin nguồn lực” để nuôi Ban Thư ký, mà phải trở thành cơ chế điều phối và kết nối các nguồn lực đầu tư cho ưu tiên quốc gia. Quan điểm này là bước nâng chuẩn rõ ràng: thành công của NPAP Việt Nam trong giai đoạn tới sẽ được đo bằng vật liệu nhựa đã được giảm, thu gom, tái chế, chứ không phải bằng biên bản cuộc họp.
Doanh nghiệp ở trung tâm trách nhiệm nhà sản xuất và thị trường tái chế
Điểm thay đổi mang tính “lật thế trận” là cách NPAP Việt Nam nhìn doanh nghiệp. Thay vì xem khu vực tư nhân như đối tượng được tham vấn hoặc bị yêu cầu thực hiện nghĩa vụ môi trường, chương trình giai đoạn mới coi doanh nghiệp là lực lượng trung tâm trong thực thi cơ chế trách nhiệm nhà sản xuất, đồng thời là chủ thể tạo ra thị trường thu gom, tái chế và mô hình kinh doanh tuần hoàn. Thứ trưởng Lê Công Thành kỳ vọng khu vực tư nhân trở thành đối tác đồng hành và đồng đầu tư, cùng Nhà nước thiết kế chính sách và phát triển thị trường. Với doanh nghiệp, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất không chỉ là chi phí, mà là cơ hội bước vào các chuỗi giá trị mới: phát triển vật liệu tái chế, bao bì tuần hoàn, công nghệ xử lý và hệ thống thu gom – tái chế. Khi NPAP Việt Nam chuyển sang hướng huy động nguồn lực và tạo tác động thực chất, doanh nghiệp sẽ vừa chịu thêm yêu cầu về trách nhiệm môi trường, vừa có thêm không gian để đầu tư, đổi mới và hình thành giá trị kinh tế từ chính dòng nhựa mà trước đây chỉ được coi là rác.
Dòng vốn tư nhân, dữ liệu và minh bạch: công cụ quyền lực mới
Một chuyển đổi quan trọng khác là cách NPAP Việt Nam nhìn vào nguồn lực tài chính và dữ liệu. Lộ trình tài chính cho hành động về nhựa chỉ ra một khoảng trống đầu tư rất lớn trong quản lý chất thải nhựa, từ thu gom, phân loại đến tái chế. Thay vì tiếp tục “xin nguồn lực” để duy trì hoạt động chương trình, NPAP hướng tới điều phối dòng vốn tư nhân và công vốn vào đúng các ưu tiên quốc gia về giảm ô nhiễm nhựa, gắn với những chương trình và sáng kiến trọng điểm có khả năng tạo tác động lớn và thu hút khu vực tư nhân. Song song, dữ liệu và minh bạch được nâng lên thành công cụ chính. Giai đoạn mới đặt mục tiêu đo được lượng nhựa thực tế được giảm, thu gom và tái chế, thay vì chỉ đếm các hoạt động đã tổ chức. Một câu nói có thể trích dẫn từ đây là: "Dữ liệu phải cho chúng ta thấy mỗi tấn nhựa đã đi đâu sau khi người tiêu dùng thải bỏ" – nếu NPAP không trả lời được câu hỏi này bằng số liệu, mọi cam kết sẽ khó thuyết phục cả nhà đầu tư lẫn người dân.
Tác động lên người dân và kết luận: chai nhựa không còn kết thúc ở bãi rác
Câu chuyện NPAP Việt Nam chuyển hướng không chỉ là nội dung của các cuộc họp giữa đại sứ, tổ chức quốc tế và bộ ngành. Với doanh nghiệp, đó là trách nhiệm đi cùng cơ hội đầu tư và hình thành những chuỗi giá trị mới; với người dân, đó là một hệ thống thu gom, phân loại và tái chế hiệu quả hơn. Khi dữ liệu, thị trường tái chế và trách nhiệm nhà sản xuất được vận hành đồng bộ, một chai nhựa sẽ không còn được nhìn nhận đơn thuần là rác thải, mà trong cả một vòng đời: sản xuất → tiêu dùng → thu gom → phân loại → tái chế → nguyên liệu tái sinh → sản xuất sản phẩm mới. Đặt trong bối cảnh Nghị quyết 20 về xây dựng quốc gia biển mạnh, việc giảm ô nhiễm nhựa không còn là “chuyện môi trường” mà trở thành điều kiện cho tương lai kinh tế và chất lượng sống. Kết luận, nếu NPAP Việt Nam giai đoạn 2026–2030 thực sự làm được những gì đang được định hình, thì mỗi quyết định của doanh nghiệp và mỗi hành vi tiêu dùng của người dân sẽ nằm trong một hệ sinh thái minh bạch, có dữ liệu và có thị trường, nơi rác thải nhựa là nguồn lực, không phải gánh nặng.
