Hai dự án đường bộ lớn và nút thắt giải phóng mặt bằng
Tiến độ hai dự án đường bộ lớn – tuyến Bái Đính - Ba Sao tại Ninh Bình và đường Hồ Chí Minh đoạn Chợ Chu - Ngã ba Trung Sơn – đang bước vào giai đoạn nước rút, trong đó giải phóng mặt bằng trở thành yếu tố quyết định khả năng cán đích đúng mốc kế hoạch khai thác trong năm 2026, đồng thời phản chiếu những thách thức cố hữu của công tác hạ tầng giao thông tại nhiều địa phương. Việc theo dõi hai dự án này cho thấy, dù khối lượng thi công đã tiến triển, những vướng mắc đất đai, bồi thường và phối hợp giữa các bên vẫn có thể làm chậm các mốc bàn giao, tạo sức ép lên chính quyền cơ sở, chủ đầu tư và nhà thầu xây dựng. Nhìn từ góc độ chính sách hạ tầng, đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật của ngành giao thông, mà là phép thử đối với năng lực điều hành, đối thoại với người dân và khả năng “gỡ nút” pháp lý của các địa phương. Dự án đường bộ Ninh Bình Bái Đính - Ba Sao được tỉnh phê duyệt, giao Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng số 1 làm chủ đầu tư, trong khi tuyến Hồ Chí Minh 2026 đoạn Chợ Chu - Ngã ba Trung Sơn do Ban QLDA đường Hồ Chí Minh triển khai trên địa phận Tuyên Quang và Thái Nguyên. Cả hai cùng cho thấy: nếu mặt bằng không được giải quyết dứt điểm, mọi lời hứa tiến độ rất dễ trở thành áp lực thay vì cam kết.
Bái Đính - Ba Sao: chỉ còn 3 hộ nhưng quyết định cả tiến độ
Ở dự án đường Bái Đính - Ba Sao, công tác giải phóng mặt bằng được xã Gia Viễn khởi động từ năm 2024. Đến nay, 88/91 hộ dân đã nhận tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bàn giao mặt bằng. Con số 3 hộ còn lại nghe có vẻ nhỏ, nhưng lại là rào cản lớn cho tham vọng về đích của toàn dự án đường bộ Ninh Bình này. Các hộ vướng mắc chủ yếu kiến nghị về diện tích đất, giá bồi thường, tài sản trên đất và chính sách hỗ trợ, trong đó có trường hợp bị thu hồi 672,4m² đất trồng cây lâu năm. Điểm nhạy cảm nằm ở chỗ: tranh chấp đất đai giữa hộ dân và hộ liền kề đã từng được tòa án giải quyết nhưng vẫn còn bất đồng. Chính quyền phải chuyển từ vận động sang xây dựng phương án cưỡng chế theo Văn bản số 986/UBND-NNMT ban hành ngày 7/9/2026, dự kiến thực hiện trước 15/10/2026 để bảo đảm tiến độ. "Khi có mặt bằng sạch, đơn vị sẽ huy động thêm nhân lực, máy móc, tổ chức tăng ca, tăng kíp, duy trì thi công đến 21h hằng ngày" – đại diện nhà thầu khẳng định về kế hoạch tăng tốc thi công. Mục tiêu là hoàn thành, bàn giao công trình cuối năm 2026 nếu thời tiết thuận lợi.
Tuyến Hồ Chí Minh: Bộ Xây dựng siết trách nhiệm nhà thầu
Khác với Bái Đính - Ba Sao, dự án đường Hồ Chí Minh đoạn Chợ Chu - Ngã ba Trung Sơn gần 30km đi qua Thái Nguyên và Tuyên Quang đã hoàn thành một số đoạn, nhưng Bộ Xây dựng hạ tầng vẫn phải trực tiếp “xuống trường” kiểm tra. Trên cơ sở kết quả làm việc, Thứ trưởng Lê Anh Tuấn yêu cầu Ban QLDA đường Hồ Chí Minh tiếp tục đôn đốc nhà thầu khẩn trương hoàn thiện các hạng mục còn lại, khắc phục triệt để tồn tại, bảo đảm điều kiện nghiệm thu để đưa công trình vào khai thác an toàn, đồng bộ, hiệu quả trong tháng 9/2026. Yêu cầu này không chỉ nhắm vào tiến độ mà còn nhấn mạnh trách nhiệm tài chính và pháp lý: từ rà soát biển báo hạn chế tốc độ phù hợp quy định đến giải ngân vốn, thanh toán khối lượng bổ sung theo đúng hợp đồng và pháp luật. Bộ Xây dựng cũng nhắc chủ đầu tư rà soát thời hạn hợp đồng bảo hiểm, đăng ký kế hoạch kiểm toán, chuẩn bị bàn giao công trình cho Cục Đường bộ Việt Nam quản lý, khai thác. Đáng chú ý, với những nhà thầu "không khẩn trương, không tích cực", thông điệp là kiên quyết xử lý nghiêm theo hợp đồng – một bước cần thiết nếu muốn giữ kỷ luật tiến độ trên toàn tuyến Hồ Chí Minh 2026.
Giải phóng mặt bằng: nút thắt cố hữu của các dự án hạ tầng
Nếu đặt cạnh nhau, Bái Đính - Ba Sao và tuyến Hồ Chí Minh cho thấy một mẫu số chung: giải phóng mặt bằng đường vẫn là điểm nghẽn lớn nhất trong các dự án hạ tầng giao thông. Ở Ninh Bình, dù phần đất bị thu hồi chỉ là đất trồng cây lâu năm, không có nhà ở hay công trình sinh hoạt trên diện tích thu hồi, việc người dân chưa đồng thuận về bồi thường, diện tích và hồ sơ pháp lý đủ khiến dự án không thể bứt tốc như kế hoạch. Ở dự án cải tạo, mở rộng quốc lộ 2 đoạn Vĩnh Yên - Việt Trì, Bộ Xây dựng đánh giá tiến độ giải phóng mặt bằng vẫn chậm, thi công chưa đáp ứng yêu cầu – cho thấy đây là vấn đề mang tính hệ thống chứ không chỉ là câu chuyện riêng lẻ của một địa phương. Cách tiếp cận hiện nay là vừa tăng cường tuyên truyền, đối thoại, vừa chuẩn bị phương án cưỡng chế theo đúng trình tự pháp luật khi cần thiết. Nhưng về dài hạn, nếu chính sách bồi thường, tái định cư không tạo niềm tin vững chắc cho người dân, thì mỗi dự án hạ tầng mới sẽ lại mất thêm hàng tháng, thậm chí hàng năm chỉ để vượt qua "cửa ải" mặt bằng.
Thông điệp từ hai dự án: không thể hoàn thành hạ tầng nếu coi nhẹ người dân
Từ hai dự án, có thể thấy những nỗ lực đáng kể: chính quyền Ninh Bình xây dựng phương án cưỡng chế để bảo đảm tiến độ, Bộ Xây dựng hạ tầng yêu cầu chủ đầu tư tuyến Hồ Chí Minh đôn đốc nhà thầu, khắc phục tồn tại và siết giải ngân đúng hạn. Nhưng các quyết định hành chính, văn bản kết luận sẽ không đủ nếu nguyên tắc đồng thuận xã hội chưa được đặt ngang hàng với mục tiêu kỹ thuật. Khi một hộ dân còn yêu cầu "kiểm tra, đo đạc đúng thực tế và các giấy tờ pháp lý" trước khi nhận tiền, đó là lời nhắc rằng niềm tin không thể đo bằng số ngày thi công hay số km đường hoàn thành. Kết luận hợp lý cho giai đoạn nước rút này là: để Bái Đính - Ba Sao về đích cuối năm 2026 và tuyến Hồ Chí Minh khai thác an toàn trong tháng 9/2026, các bên không chỉ cần thêm máy móc, ca kíp, hay văn bản xử lý nhà thầu, mà cần coi đối thoại với người dân là hạng mục bắt buộc, có tiến độ, có trách nhiệm rõ ràng. Hạ tầng giao thông hiện đại không thể đứng vững trên nền tảng pháp lý mong manh và sự miễn cưỡng của những người trực tiếp chịu tác động.
