Thông tư 85: Siết thu phí, mở lại câu hỏi về chất lượng và công bằng
Thông tư 85 giáo dục là văn bản của Bộ GD&ĐT quy định rõ hoạt động giáo dục tăng cường trong các cơ sở giáo dục phổ thông phải được tổ chức trên cơ sở Nhà nước bảo đảm kinh phí, không thu tiền học sinh, đồng thời yêu cầu rà soát, điều chỉnh các chương trình liên kết có thu phí như tiếng Anh với giáo viên nước ngoài, STEM, kỹ năng sống để tránh lạm thu và bảo đảm công bằng trong tiếp cận cơ hội học tập. Về bản chất, đây là bước siết lại một “vùng xám” tồn tại lâu nay: các môn liên kết không thu phí về lý thuyết hướng tới quyền lợi học sinh, nhưng thực tế nhiều nơi đã biến hoạt động giáo dục tăng cường thành gánh nặng tài chính cho phụ huynh. Điểm tích cực của thông tư là đặt lại trật tự cho hoạt động giáo dục tăng cường, buộc nhà trường phải điều chỉnh chương trình học, phân loại rõ đâu là phần của chương trình chính khóa, đâu là hoạt động theo nhu cầu người học. Tuy nhiên, khi quy định đi trước khả năng đáp ứng về kinh phí nhà trường, hệ quả thấy ngay là nhiều đơn vị “rối như canh hẹ”: lúng túng trong xếp thời khóa biểu, dừng gấp các môn liên kết có thu phí, trong khi chưa có phương án thay thế miễn phí tương xứng về chất lượng.
Môn liên kết bị dừng: Học sinh nhẹ tiền, nhưng chương trình bị “cắt cánh”
Sau khi Thông tư 85 có hiệu lực, nhiều trường đã chọn giải pháp an toàn: dừng các môn liên kết có thu phí và thu hẹp hoạt động giáo dục tăng cường. Tại Hà Nội, một số trường THCS điều chỉnh thời khóa biểu, không tiếp tục tổ chức tiếng Anh với giáo viên nước ngoài và STEM theo hình thức liên kết. Phụ huynh ghi nhận phiếu thu tiền học tháng 9, 10 giảm đáng kể so với năm học trước khi con còn tham gia các chương trình này, cho thấy gánh nặng tài chính đã được hạ xuống rõ rệt. Theo phản ánh, có trường dự kiến từ tháng 11 chỉ cho học sinh học các tiết chính khóa từ thứ Hai đến thứ Sáu, không còn các hoạt động giáo dục tăng cường có thu phí. Về phía phụ huynh, việc giảm chi trả cho môn liên kết không thu phí là tín hiệu tích cực. Nhưng ở góc độ phát triển năng lực, việc cắt đột ngột tiếng Anh với giáo viên nước ngoài, STEM, kỹ năng sống khiến chương trình học bị “cắt cánh”: học sinh mất đi môi trường rèn ngoại ngữ, tư duy khoa học, kỹ năng mềm vốn khó có thể bù đắp bằng vài tiết chính khóa.
Bài toán kinh phí nhà trường: Không thu tiền thì ai trả cho người dạy?
Điểm nghẽn lớn nhất của thông tư 85 giáo dục nằm ở chỗ: hoạt động giáo dục tăng cường không được thu tiền, nhưng kinh phí nhà trường hiện không đủ để duy trì các chương trình chất lượng cao. Nhiều hiệu trưởng thừa nhận muốn học sinh tiếp cận giáo viên bản ngữ, chương trình STEM bài bản hay kỹ năng sống chuyên sâu thì phải liên kết với doanh nghiệp, trung tâm bên ngoài – đồng nghĩa với chi phí đáng kể cho đội ngũ chuyên môn. Khi nguồn ngân sách công lập chưa tính đến khoản này, yêu cầu tổ chức hoạt động giáo dục tăng cường miễn phí trở thành bài toán “tiến thoái lưỡng nan”. Các trường cũng lo ngại sự thiếu thống nhất trong việc cấp kinh phí phụ trội cho giáo viên dạy tăng cường. Có nơi được UBND phường chi trả thù lao dạy thừa giờ, nơi khác lại không, buộc trường phải tự cân đối nội bộ. Khi dự toán ngân sách đã chốt mà thông tư mới yêu cầu điều chỉnh chương trình học, nhà trường đứng trước lựa chọn khó: hoặc cắt giảm hoạt động tăng cường, hoặc chấp nhận tổ chức trong tình trạng thiếu kinh phí, khó bảo đảm chất lượng.
Bộ GD&ĐT lên tiếng: Hướng dẫn thì có, nhưng trường vẫn phải chủ động
Trước lo lắng của các trường về nguồn kinh phí và xếp lại thời khóa biểu, Bộ GD&ĐT đã có giải đáp bước đầu. Đại diện Vụ Giáo dục Phổ thông đề nghị Sở GD&ĐT tham mưu UBND cấp tỉnh ban hành văn bản chỉ đạo chung, thống nhất cách thực hiện Thông tư 85, trong đó có việc cấp kinh phí cho hoạt động giáo dục tăng cường và thù lao dạy thừa giờ. Đây là tín hiệu cho thấy Bộ không bỏ mặc các trường tự xoay sở, nhưng cũng khẳng định trách nhiệm của địa phương trong việc bảo đảm nguồn lực. Dù vậy, khoảng trống vẫn còn lớn: dự toán ngân sách năm đã duyệt, nhiều trường chưa có khoản chi cho hoạt động tăng cường miễn phí. Trong thời gian chờ hướng dẫn cụ thể, không ít đơn vị chọn cách “thu mình” chương trình, giảm tối đa hoạt động ngoài chính khóa để tránh sai phạm. Điều này cho thấy nếu chỉ siết thu phí mà không đi kèm cơ chế tài chính rõ ràng, hoạt động giáo dục tăng cường rất dễ biến từ cơ hội nâng chất lượng thành vùng bị bỏ trống.
Nhà trường và phụ huynh cần làm gì trong giai đoạn điều chỉnh?
Trong bối cảnh môn liên kết không thu phí trở thành yêu cầu bắt buộc, cả nhà trường và phụ huynh đều phải chủ động chuẩn bị lại cuộc chơi. Về phía trường, việc điều chỉnh chương trình học cần minh bạch: công khai rõ hoạt động giáo dục tăng cường nào được tổ chức miễn phí, thời khóa biểu thay đổi ra sao, chất lượng có thể giữ ở mức nào khi không còn nguồn thu từ phụ huynh. Trường cũng nên ưu tiên những nội dung cốt lõi như tiếng Anh, kỹ năng sống, STEM trong khung tăng cường, thay vì dàn trải nhiều hoạt động nhưng mỏng về chất lượng. Phụ huynh, thay vì chỉ nhìn vào việc giảm tiền đóng, cần đặt câu hỏi về giá trị học tập mà con đang mất đi hoặc được bù đắp. Nếu trường phải cắt các chương trình tiếng Anh với giáo viên nước ngoài, gia đình có thể cân nhắc bổ sung bằng lớp học ngoài, nhưng đồng thời yêu cầu nhà trường bảo đảm nền tảng ngoại ngữ trong chính khóa. Kỳ vọng hợp lý là: thông tư 85 giáo dục giúp chấm dứt lạm thu, nhưng không biến trường công thành nơi chỉ dạy đủ tiết rồi cho học sinh về. Muốn vậy, phụ huynh phải đồng hành, giám sát và chấp nhận cùng nhà trường đi qua giai đoạn điều chỉnh khó khăn này.
