EVN phục hồi tài chính nhưng bị “neo” bởi yêu cầu không tăng giá điện
EVN phục hồi tài chính trong bối cảnh Chính phủ yêu cầu không tăng giá điện là tình huống cho thấy ngành điện Việt Nam phải đồng thời đáp ứng ba mục tiêu: củng cố sức khỏe tài chính doanh nghiệp, giữ ổn định giá điện Việt Nam để hỗ trợ điều hành kinh tế vĩ mô, và bảo đảm an ninh năng lượng thông qua duy trì đầu tư cho hệ thống điện quốc gia. Đây không phải bài toán đơn tuyến, mà là sự cân bằng khó giữa lợi ích người dùng, yêu cầu kiểm soát lạm phát và nhu cầu vốn lớn cho phát triển hạ tầng điện. Từ khoản lỗ lũy kế rất lớn cuối năm 2024, đến cuối tháng 6, Công ty mẹ EVN đã chuyển sang trạng thái có lợi nhuận sau thuế chưa phân phối hơn 3.000 tỷ đồng. Đây là tín hiệu rõ rệt cho thấy EVN phục hồi tài chính, nhưng Thủ tướng tại phiên họp Chính phủ ngày 3/10 yêu cầu không tăng giá điện trong những tháng cuối năm, đồng thời tiếp tục nghiên cứu giải pháp điều tiết giá điện và xăng dầu. Nói cách khác, lợi nhuận trở lại chưa đồng nghĩa EVN được “cởi trói” về giá; bài toán chính sách lúc này là bảo vệ người dùng điện nhưng vẫn để ngành điện có dư địa đầu tư.
Áp lực lạm phát và mặt bằng giá điện: Vì sao Chính phủ chọn giữ nguyên thay vì giảm?
Quyết định không tăng giá điện trong bối cảnh EVN đã hết lỗ không phải là dấu hiệu phủ nhận áp lực chi phí của ngành điện, mà là lựa chọn ưu tiên ổn định kinh tế vĩ mô. Theo Cục Thống kê, CPI bình quân 9 tháng tăng 4,52% so với cùng kỳ, lạm phát cơ bản tăng 4,26%, riêng tháng 9 CPI tăng 0,62% so với tháng trước và 5,08% so với cùng kỳ. Với mặt bằng giá đã “nóng”, dư địa điều chỉnh tiếp các mặt hàng năng lượng trở nên rất hẹp nếu mục tiêu lạm phát quanh 4,5% vẫn được coi là “lằn ranh đỏ”. Điện là đầu vào của hầu hết ngành kinh tế; một đợt tăng giá không chỉ làm hóa đơn điện hộ gia đình và doanh nghiệp phình ra, mà còn lan sang giá thành sản xuất, dịch vụ, logistics rồi quay lại đẩy CPI. Nếu giá điện và nhiên liệu cùng tăng mạnh trong thời gian ngắn, chi phí toàn nền kinh tế bị đội lên đáng kể. Vì vậy, Chính phủ chọn “neo” giá điện hiện tại như một van giảm áp cho lạm phát, dù điều này khiến EVN phải khéo hơn trong việc kiểm soát chi phí và sắp xếp đầu tư.
Tái cơ cấu EVN: Không chỉ là chia tách doanh nghiệp mà là bài toán an ninh năng lượng
Trong khi giá điện Việt Nam bị yêu cầu giữ nguyên, EVN lại đang trình Bộ Tài chính Đề án tái cấu trúc giai đoạn 2026–2030 và định hướng sau năm 2030. Việc tái cơ cấu này không thể nhìn đơn giản như một kế hoạch sắp xếp lại sở hữu và tổ chức; nó là trục chính để bảo đảm an ninh năng lượng khi nhu cầu phụ tải tăng nhanh và đòi hỏi nguồn lực đầu tư lớn. Đề án đặt EVN tiếp tục giữ vai trò nòng cốt trong chuỗi cung ứng điện, đồng thời điều chỉnh mô hình để phù hợp với thị trường điện cạnh tranh. Cuối năm 2025, tổng công suất nguồn điện cả nước khoảng 87.616 MW, trong đó nguồn thuộc EVN và ba tổng công ty phát điện là 32.298 MW, tương đương 36,9% toàn hệ thống. Cùng với đó, đơn vị truyền tải quốc gia quản lý hàng chục nghìn km đường dây 220–500 kV. Những con số này cho thấy EVN vẫn là “xương sống” hệ thống điện. Nếu tái cơ cấu mà làm suy giảm năng lực tài chính, làm gián đoạn phối hợp vận hành hoặc cản trở huy động vốn, nguy cơ thiếu điện sẽ nhanh chóng biến thành lực cản lớn đối với sản xuất, thu hút đầu tư và tăng trưởng kinh tế.
Thị trường điện cạnh tranh: Cân bằng giữa mở rộng cạnh tranh và sức chịu tài chính
Ở chiều ngược lại của bài toán EVN phục hồi tài chính là yêu cầu phát triển thị trường điện cạnh tranh. Khi thị trường điện từng bước chuyển sang cơ chế cạnh tranh, việc tách bạch chức năng phát điện, truyền tải, phân phối và bán lẻ là cần thiết. Tuy nhiên, điều kiện phát triển thị trường điện cạnh tranh ở Việt Nam chưa đồng đều: thị trường phát điện đã vận hành, bán buôn đang hoàn thiện, còn thị trường bán lẻ điện cạnh tranh vẫn trong giai đoạn hình thành. Trong bối cảnh EVN phải mua điện từ nhiều nhà máy, lời giải không thể chỉ là “chia nhỏ” và đẩy nhanh cạnh tranh bằng mọi giá. Theo các phương án được đề xuất, quá trình tách bạch chi phí phân phối và kinh doanh bán lẻ được thực hiện theo lộ trình, đến hết năm 2027 mới hoàn thành giai đoạn đầu. Cách tiếp cận theo lộ trình cho phép cải cách gắn với mức độ phát triển thực tế của thị trường, đồng thời hạn chế nguy cơ làm suy giảm năng lực tài chính của đơn vị mua điện. Về dài hạn, khi thị trường điện cạnh tranh bán lẻ đủ trưởng thành, yêu cầu minh bạch giữa đơn vị cạnh tranh và đơn vị cung cấp dịch vụ sẽ trở thành điều kiện bắt buộc.
Không tăng giá điện nhưng vẫn phải đủ điện: EVN nên đi theo hướng nào?
Điểm nghịch lý hiện nay là EVN phục hồi tài chính, nhưng không có nghĩa giá điện phải giảm; đồng thời yêu cầu không tăng giá điện cũng không làm biến mất áp lực chi phí và nhu cầu vốn khổng lồ để bảo đảm đủ điện cho nền kinh tế. Với một doanh nghiệp sở hữu tài sản lớn, nhiệm vụ quan trọng hơn là duy trì tài chính lành mạnh để hấp thụ chu kỳ đầu tư mới và kiểm soát chi phí toàn hệ thống. Tái cơ cấu EVN vì thế phải gắn chặt với mục tiêu huy động nguồn lực tài chính, gia cố an ninh năng lượng thay vì chỉ đếm số doanh nghiệp tách ra. Trong tương lai gần, “công thức” hợp lý không nằm ở việc nới giá điện một cách cơ học, mà ở ba hướng: cải thiện hiệu quả vận hành để giảm chi phí nội tại, dùng tái cơ cấu như công cụ tăng khả năng huy động vốn, và phát triển thị trường điện cạnh tranh theo lộ trình phù hợp, tránh gây sốc cho người dùng và cho chính EVN. Nếu ba hướng này cùng tiến, yêu cầu không tăng giá điện sẽ bớt trở thành ràng buộc, mà trở thành động lực buộc ngành điện phải tổ chức lại mình một cách thông minh hơn.
