Từ “kênh chết” nồng nặc mùi hôi đến không gian đô thị xanh mở
Cải tạo kênh Tham Lương là chương trình chỉnh trang một tuyến kênh đô thị từng ô nhiễm nặng, nhằm nạo vét, kè bờ, làm đường ven kênh, trồng cây xanh và biến dòng kênh từ “kênh chết” đầy rác thải thành hành lang nước xanh gắn với chống ngập, giao thông và không gian sinh hoạt cộng đồng của người dân TP.HCM.
Nếu trước đây Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên là “điểm đen” ô nhiễm, mặt nước đen kịt, lục bình phủ kín, rác nổi dày và mùi hôi nồng nặc, thì nay nhiều đoạn đã lột xác. Những lối mòn lầy lội hai bên bờ được thay bằng đường ven kênh rộng, kè bê tông kiên cố, vỉa hè thông thoáng, cây xanh dần phủ bóng. Chiều xuống, người dân đi bộ, đạp xe, trẻ em chơi đùa trên phần đất từng bị quay lưng nhiều năm. Sự thay đổi đó cho thấy: khi coi hạ tầng nước xanh là “xương sống” chứ không chỉ là mương thoát nước, bộ mặt đô thị lập tức khác đi.
Một dự án hạ tầng nước xanh quy mô lớn, chạm đến đời sống từng hộ dân
Dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên là giai đoạn 2 của chương trình khởi động từ năm 2002, chính thức khởi công ngày 23/2/2023. Tuyến kênh dài gần 32 km, đi qua 17 phường, xã và là kênh dài nhất thành phố, giữ vai trò then chốt trong tiêu thoát nước, chống ngập và kết nối các khu vực phía Tây, phía Bắc. Tổng mức đầu tư dự án đã được điều chỉnh lên hơn 9.000 tỷ đồng, phản ánh quy mô can thiệp sâu vào cấu trúc đô thị hiện hữu. Đây không còn là chuyện “làm kè cho đẹp” mà là tái thiết cả một trục nước, giao thông và không gian công cộng.
Quan trọng hơn, dự án đi thẳng vào nhu cầu hàng ngày của cư dân ven kênh. Người dân ghi nhận rõ việc ô nhiễm kênh đô thị giảm, không gian xanh - sạch - thoáng xuất hiện, “dòng kênh bốc mùi và đen kịt năm xưa giờ đã nhường chỗ cho một không gian xanh - sạch - thoáng, trở thành ‘công viên’ nhỏ mỗi ngày của người dân địa phương”. Những tuyến đường mới cho phép xe cộ lưu thông, người cao tuổi tản bộ, trẻ em có chỗ chơi an toàn. Một dự án hạ tầng nước xanh chỉ có ý nghĩa khi người dân bắt đầu “quay mặt trở lại” với dòng kênh, coi đó là phần tự nhiên của đời sống.
Tiến độ gần 80% và những “nút thắt” hạ tầng kỹ thuật, vật liệu, mặt bằng
Sau hơn ba năm triển khai, toàn tuyến đã thông xe khoảng 37,5 km, các gói thầu xây lắp đang thi công đồng loạt với khối lượng thực tế đạt hơn 79%, giá trị nghiệm thu khoảng 69,52%. Về kỹ thuật, các hạng mục kè bờ, cống và cửa xả đã hoàn thành khoảng 98%, trong khi giao thông và hạ tầng kỹ thuật đạt khoảng 60%. Kế hoạch đặt ra là trước ngày 30/10 sẽ cơ bản hoàn thành các gói thầu số 1, 7, 8, 9, 10 để thông xe kỹ thuật, đến cuối năm dự kiến thông xe nửa toàn tuyến, đồng thời làm cuốn chiếu vỉa hè, cây xanh, chiếu sáng. Về tổng thể, chủ đầu tư và nhà thầu đặt mục tiêu hoàn thành, thông xe toàn tuyến vào cuối năm 2026.
Nhưng để biến mục tiêu thành hiện thực, dự án đang phải “vật lộn” với ba nút thắt: vật liệu, mặt bằng và hạ tầng kỹ thuật. Giá cát tăng cao, nguồn đá đứng trước nguy cơ thiếu hụt do các mỏ dự kiến đóng cửa. Hai vị trí mặt bằng quan trọng ở phường Tân Sơn (khu vực cầu Tham Lương) và khu vực Bình Lợi Trung vẫn vướng, cùng tình trạng một số hộ dân tái chiếm đất đã bàn giao, dựng chòi cản trở thi công. Bên cạnh đó, chủ đầu tư và các nhà thầu còn phải liên tục xử lý chồng chéo với hệ thống kỹ thuật hiện hữu như cấp nước, điện, viễn thông. Chấp nhận đối diện và giải quyết những vướng mắc này là “phần khuất” tất yếu của bất kỳ nỗ lực cải tạo kênh đô thị nào.
Từ xử lý ô nhiễm kênh đô thị đến chiến lược phát triển đô thị bền vững
Kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên không phải câu chuyện đơn lẻ. Thành phố đã từng cải tạo các tuyến Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm và nay tiếp tục chỉnh trang những khu vực tồn tại vấn đề ô nhiễm, nhà ở ven kênh và hạ tầng thiếu đồng bộ. Theo Đề án chỉnh trang đô thị khu vực nhà trên và ven kênh rạch giai đoạn 2025–2030, vẫn còn khoảng 39.600 căn nhà cần được xử lý với nhu cầu vốn dự kiến hơn 230.000 tỷ đồng. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố xác định chống ngập, xử lý nước thải và chỉnh trang đô thị là chương trình trọng điểm, tạo đòn bẩy cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.
Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận đã thay đổi: “Việc Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên tăng tốc về đích cho thấy thành phố đang từng bước thay đổi cách tiếp cận: không chỉ xử lý ô nhiễm mà còn biến các tuyến kênh thành hành lang sinh thái, giao thông và không gian đô thị”. Nói cách khác, hạ tầng nước xanh được đặt đúng vị trí trong chiến lược phát triển đô thị bền vững: vừa là hệ thống thoát nước, vừa là công viên tuyến tính, là trục giao thông, là bản sắc đô thị sông nước. Khi kênh mương được coi là tài sản, không phải “bãi rác tự nhiên”, thành phố mới thoát khỏi vòng luẩn quẩn ngập – ô nhiễm – giải tỏa chắp vá.
Kết luận: Đo sự thành công của kênh Tham Lương bằng chất lượng sống
Dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên đang tiến gần vạch đích về kỹ thuật, nhưng thước đo cuối cùng không chỉ là số km kè bờ hay tỷ lệ thông xe. Thước đo quan trọng hơn là mức độ người dân gắn bó trở lại với dòng kênh: họ có dám mở cửa sổ nhìn ra sông, có chọn bờ kênh làm nơi tập thể dục, cho con trẻ chơi đùa, có cảm thấy không khí bớt nặng mùi và ngập lụt giảm đi hay không. Nếu trả lời là có, đó mới là thành công thực sự.
Từ một “kênh chết”, Tham Lương đang dần trở thành bằng chứng sống cho thấy phát triển đô thị bền vững không phải khẩu hiệu, mà là chuỗi quyết định khó khăn về giải phóng mặt bằng, đầu tư hạ tầng và bảo vệ môi trường. Thành phố vẫn còn hàng chục nghìn căn nhà trên và ven kênh rạch cần xử lý. Cách làm với Tham Lương – biến dự án thoát nước thành trục nước xanh – nên là khuôn mẫu: đầu tư lớn nhưng đổi lại là một đô thị chống chịu tốt hơn với biến đổi khí hậu và đáng sống hơn cho từng cư dân.
