Từ “kênh chết” đến chuẩn đô thị xanh: bước ngoặt đã rõ
Dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên là chương trình chỉnh trang hệ thống kênh mương từng ô nhiễm nặng, biến một tuyến kênh bị xem là “kênh chết” thành hành lang tiêu thoát nước, giao thông và không gian đô thị xanh gắn với mục tiêu phát triển đô thị bền vững của TP.HCM. Điều đáng nói là sau hơn ba năm thi công liên tục, khối lượng toàn dự án đã đạt khoảng 80%, biến một trong những điểm đen ô nhiễm lớn nhất thành phố thành dải đất đang thay da đổi thịt rõ rệt. Nhìn vào Tham Lương hôm nay, câu hỏi không còn là “có nên cải tạo hay không” mà là “tại sao thành phố không làm sớm hơn”. Việc biến một nguồn ô nhiễm thành trục không gian đô thị xanh thể hiện một tầm nhìn mới: môi trường không đứng sau tăng trưởng, mà là nền tảng của tăng trưởng. Khi chiều xuống, hình ảnh người dân đi bộ, đạp xe, trẻ em chơi đùa bên bờ kè đã trả lời rõ ràng cho hiệu quả của quyết định này.
Tiến độ 80%: con số biết nói về năng lực triển khai
Nếu chỉ nhìn vào bờ kè kiên cố, đường ven kênh rộng 8–12 m, cây xanh và hệ thống chiếu sáng đã hiện diện trên nhiều đoạn, dễ quên rằng đây là công trình hạ tầng môi trường thuộc loại phức tạp nhất thành phố. Dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên khởi công ngày 23/2/2023, là giai đoạn 2 của chương trình cải tạo tuyến kênh được triển khai từ năm 2002. Hiện khối lượng thi công thực tế đạt hơn 79%, giá trị nghiệm thu khoảng 69,52%, toàn tuyến đã thông xe khoảng 37,5 km, trong đó các hạng mục kè bờ, cống và cửa xả đạt khoảng 98% còn giao thông và hạ tầng kỹ thuật đạt khoảng 60%. Đây không chỉ là những con số tiến độ khô khan, mà là thước đo cho năng lực tổ chức thi công một dự án hạ tầng môi trường lớn nhất trong chiến lược chống ngập, xử lý nước thải và chỉnh trang đô thị của thành phố.
Không gian đô thị xanh: lợi ích người dân là thước đo cuối cùng
Thành công của việc cải tạo kênh Tham Lương không nằm ở bản vẽ hay báo cáo, mà ở thói quen sống mới của cư dân dọc tuyến. Những đoạn từng lầy lội, nhếch nhác, lục bình và rác thải phủ kín mặt nước, mùi hôi buộc người dân phải “quay lưng với dòng kênh” giờ thành nơi họ chủ động ra đường, tận hưởng không gian mở. Dòng kênh bốc mùi và đen kịt năm xưa đã nhường chỗ cho không gian xanh–sạch–thoáng, như một “công viên” nhỏ mỗi ngày của cộng đồng địa phương. Người dân chia sẻ, điều họ vui nhất không chỉ là cảnh quan sạch đẹp hơn mà là cảm giác khu vực mình sống được đầu tư bài bản; chiều nào cũng có người đi bộ, chạy xe đạp, trẻ em thêm chỗ vui chơi. Đây chính là bản chất của không gian đô thị xanh: không phải vài mảng cây trang trí, mà là hệ sinh thái sinh hoạt và kết nối xã hội mới quanh một dòng nước được hồi sinh.
Những thách thức vật liệu, mặt bằng và câu chuyện quản trị đô thị
Đạt 80% khối lượng sau hơn ba năm là nỗ lực đáng kể, nhất là khi dự án phải đối mặt với bài toán vật liệu và mặt bằng không hề đơn giản. Nguồn cung cát tăng giá, đá có nguy cơ thiếu hụt do nhiều mỏ dự kiến đóng cửa, tạo áp lực lên tiến độ và tổ chức thi công. Cùng lúc, dự án vẫn còn hai vị trí vướng mắc mặt bằng trọng điểm tại phường Tân Sơn (khu vực cầu Tham Lương) và khu vực Bình Lợi Trung (vị trí Bức Tháp cũ); thậm chí có nơi đã bàn giao trên giấy tờ nhưng người dân dựng chòi tái chiếm, cản trở thi công. Những trục trặc này cho thấy cải tạo ô nhiễm kênh mương không chỉ là chuyện kỹ thuật, mà là bài kiểm tra về quản trị đô thị: cách chính quyền đối thoại, hỗ trợ tái định cư, kiểm soát tái lấn chiếm. Nếu thành phố xử lý thuyết phục, Tham Lương sẽ không chỉ sạch mà còn là ví dụ cho việc nâng cấp hạ tầng môi trường TP.HCM mà vẫn giữ được sự đồng thuận xã hội.
Từ Tham Lương đến chiến lược đô thị bền vững
Kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên, dài gần 32 km, chảy qua 17 phường, xã, là tuyến kênh dài nhất thành phố và giữ vai trò quan trọng trong tiêu thoát nước, chống ngập, cải thiện môi trường, kết nối khu vực phía Tây và phía Bắc. Rộng hơn, dự án cải tạo môi trường tuyến này có chiều dài hơn 63 km, đi qua bảy quận, huyện, cho thấy quy mô của tham vọng tái thiết hạ tầng nước đô thị. Nghị quyết Đảng bộ thành phố các nhiệm kỳ 2020–2025 và 2025–2030 xác định chống ngập, xử lý nước thải và chỉnh trang đô thị là chương trình trọng điểm, tạo đòn bẩy cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số. Việc Tham Lương tăng tốc về đích chứng minh cách tiếp cận mới: không chỉ xử lý ô nhiễm, mà biến tuyến kênh thành hành lang sinh thái, giao thông và không gian đô thị. Dự kiến toàn tuyến sẽ hoàn thành, thông xe vào cuối năm 2026, đánh dấu một bước quan trọng trong mô hình đô thị sông nước bền vững, nơi phát triển và bản sắc cùng đi trên một dòng kênh sạch.
