Cải tạo kênh đô thị: từ xử lý ô nhiễm đến tái thiết không gian sống
Cải tạo kênh đô thị là quá trình chuyển đổi các tuyến kênh bị ô nhiễm, nhếch nhác thành hệ thống hạ tầng kênh mương hoàn chỉnh, vừa đảm nhiệm chức năng tiêu thoát nước, chống ngập, vừa tạo ra không gian xanh công cộng gắn với đường ven kênh, cây xanh và sinh hoạt cộng đồng, qua đó kích hoạt đổi mới đô thị ở cấp quận, phường. Trong bức tranh ô nhiễm đô thị Hồ Chí Minh, kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên từng được ví như một “kênh chết”, mặt nước phủ kín lục bình và rác thải, mùi hôi khiến cư dân phải quay lưng với dòng nước. Việc thành phố chọn những kênh bẩn nhất để cải tạo không chỉ là xử lý nước thải mà là một tuyên ngôn về cách phát triển đô thị bền vững: bắt đầu từ những không gian bị bỏ quên.
Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên: dự án hạ tầng mở cửa một vùng đô thị
Sau 3 năm thi công giai đoạn 2, dự án cải tạo môi trường kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên đã hoàn thành khoảng 80% khối lượng. Đây không đơn thuần là một công trình nạo vét mà là đại công trình tái thiết hạ tầng kênh mương với kè bê tông hai bên bờ, đường ven kênh rộng 8–12 m, hệ thống thoát nước, chiếu sáng, cây xanh, 12 bến thuyền và 3 cây cầu mới. Dự án được khởi công ngày 23/2/2023, kế thừa giai đoạn 1 từ năm 2002 khi thành phố đã giải phóng mặt bằng, nạo vét lòng kênh, thông dòng chảy và đắp bờ đất làm nền. Một câu nói tóm lược tham vọng này là: “Hiện, khoảng 42km đường dọc hai bờ kênh đã được thông tuyến, khối lượng thi công của toàn dự án đạt khoảng 80%”.
Điểm đáng chú ý là quy mô tuyến kênh: gần 32 km chảy qua 17 phường, xã, đóng vai trò quan trọng trong tiêu thoát nước, chống ngập và kết nối các khu vực phía Tây, phía Bắc thành phố. Một dòng kênh thay đổi nghĩa là hàng loạt phường, xã dọc theo nó buộc phải tái cấu trúc không gian xây dựng, giao thông, thậm chí mô hình kinh doanh, vì mặt nước không còn là mặt sau bị lãng quên mà trở thành mặt tiền đô thị mới. Khi một tuyến hạ tầng kiểu này đi gần đến đích, bản thân các quận ven kênh cũng bước vào giai đoạn tái tạo: từ khu dân cư tự phát sang cấu trúc đô thị có quy hoạch quanh trục không gian xanh công cộng.
Từ ‘kênh chết’ đến công viên mỗi ngày: người dân trở lại với mặt nước
Điều thú vị là trước khi nhà nước tuyên bố hoàn thành, người dân đã kịp định nghĩa lại kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên theo cách riêng của họ. Những đoạn vốn là lối đi nhỏ, cỏ dại, bùn lầy nay biến thành đường ven kênh rộng rãi, có bờ kè, cây xanh, vỉa hè. Dòng kênh bốc mùi và đen kịt năm xưa giờ nhường chỗ cho một không gian xanh – sạch – thoáng, trở thành “công viên” nhỏ mỗi ngày của người dân địa phương. Đây là ví dụ rõ ràng cho việc cải tạo kênh đô thị có thể tạo ra không gian xanh công cộng thực sự, chứ không chỉ là những dải cây cảnh khó tiếp cận.
Những lời kể của cư dân cho thấy sức nặng xã hội của dự án. Chiều nào cũng thấy người dân ra đây đi bộ, chạy xe đạp, trẻ em có thêm không gian vui chơi. Người sống cạnh kênh từ thế bị động, che cửa chống mùi, chuyển sang chủ động “tận hưởng không gian này” khi đường sá, cảnh quan được cải tạo. Không gian ven kênh mới khiến người dân cảm nhận rõ ràng rằng khu vực mình sống đang được đầu tư bài bản, và đó là cảm giác khó có công trình nào khác tạo ra nếu chỉ tập trung vào bê tông và mặt đường.
Những thách thức vật liệu, mặt bằng và bài toán bền vững dài hạn
Không có cuộc tái thiết đô thị nào diễn ra trơn tru, và Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên cũng vậy. Dự án đang đối mặt nhiều thách thức về vật liệu xây dựng khi giá cát tăng cao, nguồn đá có nguy cơ thiếu hụt do các mỏ đá dự kiến đóng cửa. Hai điểm vướng mặt bằng trọng điểm tại phường Tân Sơn (khu vực cầu Tham Lương) và Bình Lợi Trung (vị trí Bức Tháp cũ) cho thấy việc cải tạo kênh đô thị luôn va chạm trực diện với cấu trúc nhà cửa, sinh kế của người dân. Tuy nhiên, đây là va chạm cần thiết nếu thành phố muốn đi đến một mô hình phát triển đô thị bền vững, trong đó chống ngập, xử lý nước thải, chỉnh trang đô thị là chương trình trọng điểm của các nhiệm kỳ 2020–2025 và 2025–2030.
Bài toán đã chuyển từ việc chỉ lo cống, bờ kè sang mô hình tích hợp giữa chỉnh trang đô thị, cải thiện môi trường và phát triển không gian sống. Việc Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên tăng tốc về đích cho thấy thành phố đang từng bước biến các tuyến kênh thành hành lang sinh thái, giao thông và không gian đô thị. Theo kế hoạch, các gói thầu đang được tăng tốc với mục tiêu thông xe nửa toàn tuyến vào cuối năm, trước khi hướng tới thông tuyến toàn bộ vào cuối 2026. Nếu thành phố không tiếp tục đầu tư vào duy tu, kiểm soát nguồn xả thải, toàn bộ thành quả này có nguy cơ quay lại hình hài “kênh chết” chỉ sau một vài mùa mưa.
Kênh A41: cửa ngõ sân bay và cơ hội tái cấu trúc một quận
Ở cửa ngõ sân bay Tân Sơn Nhất, kênh A41 là ví dụ khác cho sức mạnh của cải tạo kênh đô thị trong tái thiết không gian quận. Từng là dòng kênh ô nhiễm, ngập rác bốc mùi ngay khu vực sân bay, A41 nay khoác lên diện mạo mới sau hơn một năm cải tạo. Theo thiết kế, trên phần kênh sẽ hình thành tuyến đường rộng 12 m với 4 làn xe, kết hợp vỉa hè, cây xanh, chiếu sáng đồng bộ. Công trình này vừa nâng cao khả năng thoát nước, giảm ngập cho khu vực sân bay, vừa mở thêm một trục giao thông mới, giúp người dân đi lại thuận tiện hơn. Nói cách khác, xử lý ô nhiễm đô thị Hồ Chí Minh không chỉ làm sạch một dòng nước, mà còn tái vẽ lại bản đồ giao thông và không gian kinh tế quanh sân bay.
Đến nay, dự án kênh A41 đã hoàn thành khoảng 65% khối lượng xây lắp và dự kiến về đích vào tháng 12/2026. Công tác giải phóng mặt bằng vẫn là một trong những khó khăn với 24 hộ dân chưa bàn giao do còn kiến nghị. Những vướng mắc này phản ánh câu hỏi lớn của mọi dự án phát triển đô thị bền vững: làm sao dung hòa lợi ích dài hạn của toàn đô thị với quyền lợi trước mắt của cộng đồng ven kênh. Nếu thành phố coi các tuyến kênh như trục chiến lược của cấu trúc đô thị mới, thì thương lượng, hỗ trợ và minh bạch trong đền bù phải trở thành phần trung tâm của kế hoạch, chứ không phải khâu phụ sau khi đã xong thiết kế kỹ thuật.
