Một dòng kênh đổi màu, một cách nghĩ đô thị đổi hướng
Kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên là dự án cải tạo kênh ô nhiễm quy mô lớn, biến tuyến kênh từng đầy rác, bùn và mùi hôi thành không gian đô thị xanh kết hợp thoát nước, giao thông và sinh hoạt cộng đồng, góp phần nâng chất lượng sống và định hình mô hình phát triển bền vững mới cho thành phố. Đáng chú ý, sau gần ba năm thi công, dự án hiện đã đạt khoảng 80% khối lượng, cho thấy một ý chí chính trị rõ ràng chứ không chỉ là kế hoạch trên giấy. Đây không còn là câu chuyện chỉnh trang cảnh quan đơn lẻ, mà là bước ngoặt trong quản lý nước đô thị, đưa kênh rạch trở lại đúng vị thế hạ tầng xương sống thay vì “bãi rác lộ thiên” của đô thị.
Từ lối đi lầy lội đến không gian đô thị xanh của cư dân
Chỉ cần nghe người dân kể lại, ta thấy rõ mức độ thay đổi: từ lối đi nhỏ, cỏ dại, mùa mưa lầy lội, mùa nắng bụi mù, mặt nước phủ kín lục bình và rác thải, mùi hôi nồng nặc đến bờ kè kiên cố, đường ven kênh rộng 8-12 m, cây xanh và không gian sinh hoạt cộng đồng. Chiều xuống, người dân ra đi bộ, đạp xe, trẻ em có chỗ chơi an toàn; quan trọng hơn, họ cảm nhận khu vực mình đang được đầu tư bài bản, không còn là “vùng bị bỏ quên”. "Bây giờ chiều nào cũng thấy người dân ra đây đi bộ, chạy xe đạp, trẻ em có thêm không gian vui chơi" – câu nói này cho thấy cải tạo kênh ô nhiễm nếu làm đến nơi đến chốn sẽ trả lại không chỉ môi trường mà cả cảm giác thuộc về thành phố cho cư dân.
Quản lý nước đô thị: từ nạo vét bùn ô nhiễm đến hành lang sinh thái
Dài gần 32 km, chảy qua 17 phường, xã, Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên là tuyến kênh dài nhất thành phố, giữ vai trò tiêu thoát nước, chống ngập và kết nối các khu vực phía Tây, phía Bắc. Không cải tạo kênh ô nhiễm này, nói phát triển bền vững chỉ là khẩu hiệu. Giai đoạn 2, khởi công ngày 23/2/2023, bổ sung kè bê tông hai bên, nạo vét lòng kênh, hệ thống thoát nước, chiếu sáng, cây xanh, 12 bến thuyền và 3 cây cầu mới. Khi hoàn thành, công trình được kỳ vọng vừa giải quyết bài toán môi trường và chống ngập, vừa hình thành trục giao thông thủy - bộ mới. Nói thẳng, đây là ví dụ hiếm hoi cho thấy quản lý nước đô thị không dừng ở nạo vét bùn ô nhiễm mà nâng cấp hẳn lên thành hành lang sinh thái – giao thông – đô thị.
Cam kết phát triển bền vững: bài học từ Tham Lương và lời cảnh báo từ Hạ Long
Việc dự án tăng tốc, giá trị nghiệm thu đạt khoảng 69,52% và khối lượng thi công hơn 79%, với mục tiêu hoàn thành vào cuối năm, cho thấy thành phố đã thay đổi cách tiếp cận: không chỉ xử lý ô nhiễm mà còn biến kênh rạch thành không gian đô thị xanh, hành lang sinh thái và giao thông. Đây là biểu hiện rõ ràng của một lộ trình phát triển bền vững, nơi hạ tầng nước được đặt đúng vị trí trung tâm. Ngược lại, câu chuyện hệ thống kênh và hồ điều hòa tại khu đô thị Monbay bị ô nhiễm nặng, nước thải chảy thẳng ra vịnh Hạ Long, cá chết hàng loạt, cư dân phải đóng kín cửa là lời nhắc rằng nếu chỉ nạo vét bùn ô nhiễm tạm thời mà không kiểm soát nguồn xả, đô thị sang trọng cũng có thể biến thành “kênh chết” ngay bên cạnh biểu tượng du lịch.
Từ một dự án đến mô hình cho cả mạng lưới kênh rạch
Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên không đứng một mình; nó nối tiếp chuỗi Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm và mở đường cho các dự án Bờ Bắc Kênh Đôi, rạch Xuyên Tâm, rạch Bí Đỏ… đang được nghiên cứu, triển khai. Thành phố còn khoảng 39.600 căn nhà trên và ven kênh rạch cần xử lý trong giai đoạn tới, nghĩa là mô hình “kênh chết thành không gian đô thị xanh” phải đủ thuyết phục để nhân rộng. Cốt lõi không chỉ là đầu tư hạ tầng, mà là đồng thời kiểm soát nguồn xả, quản lý nước đô thị tổng thể và bảo đảm người dân không bị đẩy ra ngoài lề phát triển. Nếu Tham Lương hoàn thành đúng hẹn, vận hành tốt, nó sẽ là lập luận mạnh nhất để buộc những nơi còn do dự phải bước vào cuộc cải tạo kênh ô nhiễm một cách nghiêm túc.
