Bằng đại học chưa bảo đảm việc làm phù hợp
Việc làm trái ngành là tình trạng người lao động đảm nhận công việc không liên quan đến chuyên ngành đã học, dù trình độ đào tạo vẫn phù hợp với yêu cầu của vị trí đó. Đây không chỉ là chuyện chọn nghề khác dự tính: khi một bộ phận lớn cử nhân không dùng được kiến thức đã học, câu hỏi đặt ra là liệu chương trình đào tạo có theo kịp nhu cầu việc làm hay không. Nghiên cứu của nhóm tác giả tại Đại học Quốc gia Hà Nội, sử dụng dữ liệu Điều tra Lao động việc làm giai đoạn 2018–2022 với gần 180.000 người tốt nghiệp đại học đang làm việc, cho thấy 61,9% có việc phù hợp cả về ngành và trình độ. 38,1% còn lại gặp ít nhất một dạng lệch: 12% làm dưới trình độ, 17,1% làm trái ngành và 9,1% chịu cả hai tình trạng. Con số này không chứng minh rằng mọi chuyển hướng nghề nghiệp đều là thất bại; nhưng nó cho thấy tấm bằng chưa đủ để bảo đảm sự ăn khớp giữa đào tạo và công việc.
Khoảng trống kỹ năng không dừng ở chuyên môn
Lệch ngành là một phần của vấn đề; khoảng trống kỹ năng mới là thử thách ngay trước mắt nhiều sinh viên. Đại diện Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội nhận xét sinh viên có thể vững kiến thức nhưng thiếu chuẩn bị để tham gia thị trường lao động, từ hiểu hợp đồng, quyền lợi và trách nhiệm đến vận dụng quy định lao động khi giao dịch việc làm. Những thiếu hụt khác cũng rất thực tế: giải quyết vấn đề khi thiếu thông tin hoặc công việc gấp, giao tiếp, làm việc nhóm, quản lý thời gian và lập kế hoạch. Ngoại ngữ còn hạn chế, nhất là trong doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Trong bối cảnh doanh nghiệp đầu tư công nghệ và nền kinh tế số mở rộng, kỹ năng sinh viên không thể dừng ở tin học văn phòng; người học cần biết dùng công cụ số, phân tích dữ liệu và ứng dụng công nghệ mới. Nếu nhà trường chỉ bổ sung thêm nội dung chuyên môn mà không tạo cơ hội luyện tập, khoảng cách giữa lớp học và nơi làm việc vẫn còn.
Đào tạo thực chiến phải gắn với công việc thật
Đào tạo thực chiến có thể giúp thu hẹp khoảng cách, nhưng chỉ khi trải nghiệm doanh nghiệp được tích hợp vào chương trình chứ không đứng riêng như một đợt thực tập hình thức. Trường Cao đẳng nghề Công nghiệp Hà Nội cho biết đã thiết kế chương trình sát thực tế, kết hợp lý thuyết với thực hành, thí nghiệm và thực tập. Mô hình trường gắn với doanh nghiệp cũng tạo điều kiện để sinh viên thực tập đúng lĩnh vực đang học, tiếp xúc công nghệ mới và có cơ hội được tuyển dụng ngay sau tốt nghiệp. Giá trị của cách làm này nằm ở việc sinh viên được thử sức với nhiệm vụ, quy trình và áp lực gần với công việc thật trước khi ra trường. Tuy nhiên, đào tạo thực chiến không thể tự nó giải quyết mọi dạng việc làm trái ngành: thị trường thay đổi, nhu cầu tuyển dụng khác nhau giữa các ngành, còn người học có thể đổi hướng vì lựa chọn cá nhân. Vì vậy, doanh nghiệp cần tham gia xây dựng nội dung học và phản hồi kỹ năng còn thiếu, thay vì chỉ xuất hiện ở khâu tuyển dụng.
Hướng nghiệp và kết nối thị trường là phần không thể thiếu
Muốn giảm tình trạng lệch pha, sinh viên cần được tiếp cận sớm với thông tin về triển vọng nghề nghiệp, yêu cầu tuyển dụng và những kỹ năng mỗi ngành đang cần. Nghiên cứu đề xuất gắn chính sách giáo dục đại học chặt hơn với nhu cầu thị trường, nâng chất lượng tư vấn hướng nghiệp và tạo cơ chế để người lao động chuyển nghề, bổ sung kỹ năng khi công việc đổi thay. Đây là việc cần làm từ trước khi sinh viên chọn ngành, không nên đợi đến lúc tốt nghiệp mới tổ chức ngày hội việc làm. Các trường có thể phối hợp với trung tâm dịch vụ việc làm để tổ chức tư vấn, ngày hội tuyển dụng và tiếp nhận dữ liệu dự báo kỹ năng theo nhóm ngành; đồng thời ký kết với doanh nghiệp để cùng xây dựng chương trình, tổ chức hội thảo và nhận sinh viên thực tập. Kết luận không nên là sinh viên phải tự xoay xở để lấp mọi thiếu hụt. Đào tạo thực chiến chỉ phát huy hiệu quả khi nhà trường, doanh nghiệp và đơn vị hướng nghiệp cùng chia sẻ trách nhiệm, giúp lựa chọn học tập gần hơn với cơ hội việc làm thực tế.
