Khủng hoảng niềm tin: từ bàn đàm phán Oslo đến nghị trường châu Âu
Căng thẳng Mỹ EU về chính sách Ukraine là tình trạng hai bờ Đại Tây Dương ngày càng bất đồng về cách kết thúc chiến tranh, xử lý quan hệ với Nga và phân chia gánh nặng an ninh, thương mại, năng lượng, khiến liên minh từng được coi là bền chặt trở nên rạn nứt và thiếu tin cậy. Tại vòng đàm phán hòa bình mới ở Oslo, sự đối đầu này bộc lộ rõ khi Đại diện cấp cao EU về đối ngoại và an ninh Kaja Kallas công khai cáo buộc các nhà đàm phán Mỹ gây sức ép buộc Kiev chấp nhận điều kiện có lợi cho Moskva. Theo bà, phía Mỹ đã cố "gây sức ép nhằm buộc Ukraine đầu hàng" suốt gần hai năm, trong khi Ukraine từ chối nhượng bộ nhờ sự hậu thuẫn liên tục từ châu Âu. Việc một quan chức hàng đầu EU nói thẳng như vậy cho thấy khủng hoảng niềm tin đã vượt xa những khác biệt kỹ thuật và đang chạm tới cốt lõi của liên minh.
Áp lực ngoại giao và sự lệ thuộc chiến lược: châu Âu khó chấp nhận vai trò phụ
Điểm mấu chốt trong căng thẳng Mỹ EU là cảm giác bị áp đặt của châu Âu. Kaja Kallas nhấn mạnh EU phải có mặt trên bàn đàm phán để tạo đối trọng với Nhà Trắng, vốn bị xem là ngày càng ngả về phía Moskva. Bà khẳng định châu Âu không chấp nhận dỡ trừng phạt Nga nếu không nhận được nhượng bộ tương xứng, vì mục tiêu không chỉ là chấm dứt xung đột mà còn là một nền hòa bình lâu dài và công bằng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy châu Âu vẫn phụ thuộc nặng nề vào Mỹ về quân sự: từ hệ thống phòng không Patriot mà khoảng 95% tên lửa đánh chặn chuyển tới Ukraine đi qua cơ chế PURL của NATO, đến năng lực răn đe hạt nhân và chỉ huy NATO. Việc Washington rút 5.000 binh sĩ khỏi Đức và xem xét rút thêm tới 40.000 quân khỏi châu Âu không chỉ là điều chỉnh quân sự mà là tín hiệu rằng Mỹ sẵn sàng giảm cam kết, buộc châu Âu phải đối mặt với khoảng trống an ninh.
Bất đồng thương mại và năng lượng: từ khí hóa lỏng Mỹ đến dầu diesel Nga
Nếu chiến trường Ukraine là nơi căng thẳng Mỹ EU bộc lộ về an ninh, thì thương mại và năng lượng là nơi lợi ích kinh tế va chạm. Sau khi giảm phụ thuộc vào khí đốt Nga qua đường ống, châu Âu chuyển sang nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng từ Mỹ, khiến Washington nắm vai trò ngày càng lớn trong an ninh năng lượng của lục địa. Cùng lúc, nhiều nhà máy lọc dầu châu Âu đã đóng cửa trong 15 năm qua, làm khu vực thiếu năng lực chế biến và dễ tổn thương trước biến động nguồn cung. Trớ trêu, căng thẳng lại leo thang khi tổng thống Donald Trump đồng ý mua dầu diesel từ Nga và nới lỏng trừng phạt Moskva đến tận tháng 4-2027 mà không đòi hỏi nhượng bộ nào. Điều này không chỉ làm suy yếu mặt trận trừng phạt mà còn phơi bày sự lệ thuộc của châu Âu vào Mỹ về năng lượng, trong khi chính Washington lại linh hoạt với nguồn năng lượng Nga theo cách phục vụ lợi ích riêng.
Chiến lược Ukraine dưới thời Trump: rút cam kết quân sự, đổi lấy lợi ích kinh tế
Chính sách Ukraine của chính quyền Trump đang dịch chuyển trục ưu tiên của Mỹ: giảm dần cam kết quân sự trực tiếp, tăng sức ép kinh tế và ngoại giao để tối đa hóa lợi ích riêng. Các động thái "bỏ rơi Kiev và nhượng bộ Matxcơva" cho thấy Washington sẵn sàng dùng Ukraine như quân bài trong bàn cờ lớn hơn về năng lượng và thương mại. Việc yêu cầu Kiev tổ chức bầu cử mới, phàn nàn rằng tổng thống Volodymyr Zelensky "khó làm việc hơn" so với Putin, và bị phía Ukraine tố cáo là thúc ép đầu hàng, đều phản ánh một cách nhìn thuần túy giao dịch về chiến tranh và hòa bình. Trên thực địa, Mỹ kiểm soát những hạ tầng chiến lược như internet vệ tinh và tình báo, có thể hạn chế hoặc mở rộng hỗ trợ để tác động trực tiếp đến năng lực phòng thủ của Ukraine. Khi kết hợp với việc rút quân khỏi châu Âu, chiến lược này báo hiệu một trật tự mới: Mỹ ít hiện diện quân sự hơn nhưng lại kiểm soát nhiều nút thắt năng lượng, công nghệ và tài chính, khiến châu Âu khó thoát khỏi quỹ đạo Washington.
Tương lai liên minh xuyên Đại Tây Dương: đối thoại bắt buộc trong thế kẹt
Dù căng thẳng Mỹ EU gia tăng, cả hai bên đều không có lựa chọn nào ngoài việc tiếp tục đối thoại. EU đã khẳng định sẽ duy trì trao đổi với Washington để bảo vệ lợi ích của Ukraine, bất chấp những bất đồng ngày càng sâu sắc. Theo phân tích, châu Âu chưa có đủ phương án thay thế trong thời gian ngắn: hệ thống phòng không, năng lực tình báo, hạ tầng số và thị trường Mỹ vẫn là các trụ cột mà lục địa này khó thể bỏ qua. Về thương mại, thỏa thuận Turnberry đặt hàng hóa châu Âu trước mức thuế 15%, trong khi phần lớn sản phẩm công nghiệp Mỹ vào EU được hưởng thuế bằng 0, minh họa cách Washington dùng khả năng tiếp cận thị trường như công cụ gây sức ép. Câu hỏi đặt ra không phải là liệu liên minh xuyên Đại Tây Dương có tan vỡ, mà là nó sẽ được tái định hình ra sao khi châu Âu buộc phải tìm đường tự chủ hơn, trong khi Mỹ ngày càng coi an ninh và năng lượng như những con bài thương lượng.
