Thành phố trực thuộc Trung ương: Bước nhảy cấp của Quảng Ninh và Bắc Ninh
Việc Quảng Ninh và Bắc Ninh được công nhận là thành phố trực thuộc Trung ương là quá trình nâng cấp đơn vị hành chính – kinh tế, trong đó toàn bộ không gian, dân số và bộ máy hiện có của hai tỉnh được tổ chức lại thành đô thị cấp cao nhất, nhằm phù hợp quy hoạch đô thị Việt Nam, tăng quyền tự chủ, thu hút đầu tư và củng cố vai trò cực tăng trưởng của vùng phía Bắc trong mạng lưới phát triển quốc gia.
Điểm mấu chốt không phải là “đổi tên tỉnh thành thành phố”, mà là thay đổi mô hình phát triển và cách quản trị. Sáng 6/8, thừa ủy quyền Thủ tướng, Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải đã trình Quốc hội dự thảo nghị quyết thành lập thành phố Quảng Ninh và thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương. Cả hai địa phương đều được đề xuất giữ nguyên diện tích tự nhiên, dân số và hệ thống đơn vị hành chính cấp xã khi chuyển sang mô hình mới. Đối chiếu quy định hiện hành, Quảng Ninh và Bắc Ninh đáp ứng đầy đủ 7/7 tiêu chuẩn và 5/5 điều kiện thành lập thành phố trực thuộc Trung ương, cho thấy đây là bước nhảy cấp đã được chuẩn bị từ nền tảng phát triển có thực, không phải quyết định mang tính biểu tượng.
Quảng Ninh thành phố: Từ cực tăng trưởng ven biển đến siêu đô thị biên giới
Quảng Ninh thành phố sẽ hình thành trên toàn bộ diện tích tự nhiên 6.231 km2, dân số khoảng 1,52 triệu người, gồm 30 phường, 22 xã và 2 đặc khu, trên cơ sở nguyên trạng tỉnh hiện nay. Nghị quyết dự kiến có hiệu lực từ 1/9/2026, mở ra giai đoạn vận hành theo mô hình chính quyền đô thị thay vì tư duy quản lý đơn thuần là một tỉnh ven biển. Về vị trí, Quảng Ninh giữ vai trò chiến lược vừa kinh tế, vừa quốc phòng – an ninh tại vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, là địa phương duy nhất có cả biên giới trên bộ và trên biển với Trung Quốc, đồng thời sở hữu hạ tầng giao thông đồng bộ gồm đường bộ, đường biển và hàng không.
Thực chất, Quảng Ninh đã vận hành như một “thành phố mở rộng” nhiều năm qua, với đóng góp 2,87% quy mô GRDP cả nước và 9,4% GRDP vùng Đồng bằng sông Hồng, chiếm 4,1% mức tăng trưởng cả nước và 11,3% của vùng năm 2025. Địa phương hiện có 247 dự án FDI còn hiệu lực, tổng vốn đăng ký 17,05 tỷ USD, xếp thứ 7 cả nước về thu hút đầu tư nước ngoài. Trên nền đó, việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương giúp Quảng Ninh có thêm dư địa điều chỉnh quy hoạch đô thị, phát triển các đô thị cảng, sân bay và đặc khu, tạo một “siêu đô thị biển – biên giới” có sức chi phối toàn vùng Đông Bắc.
Bắc Ninh thành phố: Đô thị công nghiệp – công nghệ cao ở cửa ngõ Hà Nội
Bắc Ninh thành phố được đề xuất thành lập trên cơ sở nguyên trạng, với diện tích 4.713 km2, dân số gần 4 triệu người, gồm 45 phường và 54 xã. Nghị quyết dự kiến có hiệu lực từ 20/9/2026, đưa Bắc Ninh từ một tỉnh công nghiệp trở thành đô thị công nghiệp – công nghệ cao ở cửa ngõ phía Bắc của Hà Nội. Vị trí kết nối của thành phố mới là lợi thế chiến lược: cửa ngõ phía Bắc Thủ đô, liên thông với Cảng hàng không quốc tế Nội Bài, hệ thống cảng biển Hải Phòng và Cảng hàng không quốc tế Gia Bình đang được xây dựng. Bắc Ninh là mắt xích quan trọng trong tam giác tăng trưởng Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh, nên nâng cấp lên thành phố trực thuộc Trung ương không chỉ là lợi ích riêng địa phương mà còn là bước hoàn thiện cấu trúc vùng.
Các chỉ số kinh tế cho thấy Bắc Ninh đã “vượt ngưỡng một tỉnh thuần hành chính”: năm 2025, quy mô kinh tế đứng thứ 5 cả nước và thứ 3 vùng Đồng bằng sông Hồng; GRDP tăng 10,27%; thu hút FDI đứng thứ hai cả nước; thu ngân sách hơn 123.600 tỷ đồng. Với nền sản xuất công nghiệp và điện tử quy mô lớn, việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương sẽ tạo thêm sức hút đầu tư, tăng quyền chủ động trong quy hoạch các khu công nghệ cao, khu đô thị – dịch vụ hỗ trợ chuyên gia, công nhân tay nghề cao, qua đó củng cố vai trò cực tăng trưởng công nghiệp quan trọng của phát triển kinh tế phía Bắc.
Tác động vùng: Tái vẽ bản đồ quy hoạch đô thị, kinh tế và giao thông phía Bắc
Việc đồng thời hình thành Quảng Ninh thành phố và Bắc Ninh thành phố tạo ra hai cực đô thị mới có quy mô, quyền hạn và trách nhiệm tương đương những trung tâm lớn, tác động trực tiếp đến quy hoạch đô thị Việt Nam ở tầm vùng và quốc gia. Theo đánh giá của Chính phủ, việc thành lập hai thành phố phù hợp với quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch hệ thống đô thị và nông thôn, quy hoạch vùng Đồng bằng sông Hồng cũng như quy hoạch từng địa phương. Nói cách khác, đây không phải sự “phình to” hành chính, mà là bước đi nằm trong lộ trình thiết kế lại mạng lưới đô thị phía Bắc: Hà Nội ở trung tâm, được bao quanh bởi những thành phố trực thuộc Trung ương vệ tinh có chức năng rõ ràng về công nghiệp, dịch vụ, cảng biển, logistics và biên mậu.
Với hệ thống đường bộ, cảng biển, sân bay dày đặc ở Quảng Ninh cùng mạng kết nối cửa ngõ của Bắc Ninh, trục giao thông – logistics vùng phía Bắc sẽ được tổ chức lại theo mô hình đa cực, giảm áp lực quá tải cho Hà Nội. Hai địa phương được yêu cầu tập trung nguồn lực để trở thành các cực tăng trưởng kinh tế, đồng thời nâng cao chất lượng sống người dân, bảo đảm thành quả phát triển được lan tỏa rộng rãi. Nếu tận dụng tốt cơ hội này, phía Bắc có thể hình thành một vùng đô thị – công nghiệp liên thông, trong đó mỗi thành phố trực thuộc Trung ương đóng vai trò “bản lề” kết nối kinh tế trong nước với chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thách thức quản trị đô thị và bước chuẩn bị cho mô hình mới
Dù cơ hội lớn, việc chuyển hai tỉnh lên thành phố trực thuộc Trung ương không phải chỉ cần một nghị quyết là xong. Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã yêu cầu Quảng Ninh và Bắc Ninh khẩn trương chuẩn bị, kiện toàn bộ máy, thay đổi con dấu và hoàn thiện các điều kiện để chính quyền đô thị vận hành đồng bộ ngay sau khi nghị quyết được thông qua. Theo phương án của Chính phủ, sau khi thành lập thành phố, tổ chức bộ máy và đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trước mắt được giữ ổn định; việc sắp xếp, kiện toàn tổ chức và nhân sự sẽ triển khai theo lộ trình phù hợp với mô hình chính quyền đô thị. Điều đó đồng nghĩa, bài toán chất lượng quản trị – từ quy hoạch, đất đai, môi trường, đến hạ tầng xã hội – sẽ là thước đo thật của “đẳng cấp thành phố”, chứ không chỉ là danh xưng.
Tương lai thành công hay không phụ thuộc vào cách hai địa phương sử dụng quyền tự chủ mới để định hình mô hình phát triển: Quảng Ninh phải chứng tỏ bản lĩnh của một thành phố biển – biên giới hội nhập sâu, còn Bắc Ninh phải khẳng định vai trò đô thị công nghiệp – công nghệ cao gắn với đổi mới sáng tạo. Nếu làm được, việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương sẽ không chỉ là bước nhảy về địa vị hành chính, mà còn là bước chuyển sang một giai đoạn phát triển chất lượng hơn cho toàn bộ phát triển kinh tế phía Bắc.
