140.000 tỷ đồng và 87 dự án chống ngập TP.HCM: cược lớn cho 50 điểm ngập nặng
Chương trình chống ngập TP.HCM giai đoạn 2026-2030 là kế hoạch đầu tư hạ tầng chống ngập quy mô lớn, gồm 87 dự án với tổng vốn dự kiến 140.000 tỷ đồng, tập trung vào kiểm soát triều, cải tạo thoát nước và xử lý nước thải đô thị để giảm cơ bản 50 vị trí ngập nặng trong tổng số 159 điểm thường xuyên ngập trên địa bàn.
Trọng tâm của kế hoạch là triển khai 87 dự án chống ngập với tổng vốn khoảng 140.000 tỷ đồng, hướng đến giải quyết cơ bản 50 vị trí ngập. Nói cách khác, TP.HCM chấp nhận một bước đi “ít nhưng trúng”: không ôm hết 159 điểm ngập mà ưu tiên các khu vực nặng nhất, gắn với trục giao thông, khu dân cư đông và vùng trũng chịu ảnh hưởng trực tiếp của triều cường. Theo Sở Xây dựng, trong năm 2026 riêng lẻ, thành phố cũng đặt mục tiêu hoàn thành 9 dự án trọng điểm và xử lý dứt điểm 3 trong 50 vị trí ngập nặng. Đây là cách tiếp cận có chọn lọc, nhưng cũng đồng nghĩa nhiều khu vẫn còn phải sống chung với nước trong trung hạn.
Áp lực mưa cực đoan, triều cường và bài toán hạ tầng chống ngập lỗi thời
Điều buộc TP.HCM phải tăng tốc chống ngập không chỉ là vài trận mưa lớn, mà là sự cộng hưởng của thời tiết cực đoan, triều cường, nước biển dâng, sụt lún đất và hạ tầng thoát nước đã lỗi thời, không còn phù hợp với mật độ đô thị và bê tông hóa hiện nay.
Một cơn mưa từ 17-20 giờ với lượng mưa hơn 153 mm tại trạm Thảo Điền đã khiến 33 tuyến đường và hai khu vực ngập, nhiều đoạn sâu tới 40-45 cm, riêng hầm chui An Phú có đoạn nước dâng 0,8-1 m. Đây không còn là câu chuyện “nước mưa không thoát kịp”, mà cho thấy hệ thống hạ tầng chống ngập đang bị quá tải rõ rệt. Thành phố đã ghi nhận 159 điểm thường xuyên ngập sau khi mở rộng địa giới, trong đó 76 điểm thuộc khu vực TP.HCM cũ, 52 điểm ở khu vực từng thuộc Bình Dương và 31 điểm thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu. Trong khi đó, nhiều kênh rạch bị lấn chiếm, hệ thống cống và trạm bơm thiếu đồng bộ, quy hoạch thoát nước cũ không còn phù hợp, làm giảm không gian dành cho nước.
Dự án ngăn triều 10.000 tỷ đồng: tuyến phòng thủ đầu tiên trước nước biển dâng
Dự án ngăn triều trị giá 10.000 tỷ đồng được xem là tuyến phòng thủ hạ tầng chống ngập quan trọng nhất của TP.HCM hiện nay, với nhiệm vụ kiểm soát triều cường và hỗ trợ ứng phó biến đổi khí hậu cho khu vực đô thị trung tâm và phía Nam thành phố.
Dự án giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM, có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu – giai đoạn 1, còn gọi là dự án chống ngập 10.000 tỷ đồng, đã được tái khởi động từ tháng 2 và hướng tới bàn giao vào tháng 11. Công trình gồm 6 cống kiểm soát triều lớn Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Phú Định; hai cống nhỏ Cầu Kinh, Bà Bướm; khoảng 6 km đê, kè ven sông Sài Gòn và 43 cống kiểm soát triều nhỏ. Khi hoàn thành, hệ thống này sẽ kiểm soát ngập do triều cường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu cho hàng loạt phường ven sông như Sài Gòn, Tân Định, Bến Thành, Khánh Hội… cùng các xã Nhà Bè, Hiệp Phước, Bình Chánh. Theo Sở Xây dựng, công trình được kỳ vọng kiểm soát ngập cho khu vực khoảng 570 km², bảo vệ khoảng 6,5 triệu người.
Từ thoát nước nhanh sang quản lý rủi ro ngập tích hợp: sự thay đổi bắt buộc
Điểm đáng chú ý nhất trong chiến lược chống ngập TP.HCM lần này không chỉ là số tiền hay số dự án, mà là sự chuyển dịch tư duy từ “thoát nước nhanh” sang “quản lý rủi ro ngập tích hợp” với các lớp bảo vệ đa tầng.
Một báo cáo tư vấn chỉ ra rằng 12 phường như Hiệp Bình, Thủ Đức, Tam Bình, Tăng Nhơn Phú, Phước Long, Long Bình, Long Phước, Long Trường, Bình Trưng, Cát Lái, An Khánh đã tăng diện tích đô thị mạnh trong giai đoạn 1990-2020, làm mất nhiều không gian trữ nước. Trong bối cảnh sụt lún đất trung bình khoảng 2 cm/năm tại TP.HCM và Đồng bằng sông Cửu Long, việc tiếp tục chỉ dựa vào cống và cát san lấp là con đường cụt. Đề xuất chuyển sang mô hình polder – kết hợp đê bao, hồ điều hòa, cống và trạm bơm – cùng cơ chế “trì hoãn – lưu trữ – tiêu thoát” cho thấy chống ngập không còn là câu chuyện đào thêm cống, mà là phân bổ lại không gian đô thị cho nước. Cùng lúc, thành phố được khuyến nghị duy tu cống, nạo vét kênh, vận hành trạm bơm và mở thêm hướng thoát nước mới như một hệ thống đồng bộ.
Xử lý nước thải đô thị và Nhà máy Nhiêu Lộc – Thị Nghè: chống ngập phải đi cùng sạch nước
Nếu chỉ tập trung hạ tầng chống ngập mà bỏ quên xử lý nước thải đô thị, TP.HCM sẽ tiếp tục trả giá bằng kênh rạch ô nhiễm và hệ thống cống tắc nghẽn, giảm hiệu quả thoát nước về lâu dài.
Theo lộ trình đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu thu gom nước thải đô thị đạt từ 80% trở lên, tỷ lệ nước thải được xử lý đạt quy chuẩn từ 40%-45%. Hạ tầng then chốt cho mục tiêu này là dự án Vệ sinh môi trường TP.HCM – giai đoạn 2, trong đó hạng mục quan trọng nhất là Nhà máy xử lý nước thải Nhiêu Lộc – Thị Nghè. Nhà máy này có công suất xử lý 480.000 m³/ngày đêm, đang được xây dựng tại phường Cát Lái, đã đạt hơn 75% khối lượng và dự kiến hoàn thành vào quý III/2027. Nước thải từ khu dân cư dọc hai bên kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, qua các khu vực quận 1, 3, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Tân Bình và quận 2 cũ sẽ được thu gom về đây thông qua tuyến cống bao dài khoảng 8 km. Song song, thành phố cần ưu tiên hoàn thiện hệ thống thu gom và lồng ghép đầu tư thoát nước, thu gom nước thải với các dự án cải tạo đường, hẻm, chỉnh trang đô thị và chống ngập.
