Ứng phó hạn mặn phải bắt đầu trước khi nước cạn
Hạn mặn ĐBSCL là tình trạng nước mặn lấn sâu vào nội đồng trong mùa khô, làm suy giảm nguồn nước ngọt phục vụ sinh hoạt và sản xuất, buộc địa phương phải phối hợp dự báo, trữ nước và phân phối nước an toàn. El Niño đang khiến bài toán ấy cấp bách hơn: Cà Mau cảnh báo hiện tượng có thể rất mạnh từ tháng 10 đến tháng 12.2026, với xác suất lên tới 98%, rồi duy trì cường độ cao trong những tháng đầu năm 2027 và có thể kéo dài sang đầu mùa hè. Điều đáng chú ý không chỉ là mức độ khô hạn, mà là khả năng chuẩn bị trước khi thiếu nước trở thành khủng hoảng.
Trong kế hoạch ứng phó mùa khô 2026–2027, tỉnh yêu cầu rà soát hộ có nguy cơ thiếu nước, dung tích trữ, công trình cấp nước và phương tiện vận chuyển. Đây là việc thiết thực hơn những lời kêu gọi tiết kiệm chung chung: chính quyền cần biết nước đang thiếu ở đâu, ai dễ bị tổn thương nhất và cách đưa nước đến đó. Các điểm cấp dự phòng được ưu tiên cho gia đình chính sách, hộ khó khăn và khu dân cư từng thiếu nước. Kế hoạch đặt nước sinh hoạt lên trước, một lựa chọn đúng khi nguồn cung bị đe dọa; nhưng hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào việc rà soát có sát thực tế và được cập nhật thường xuyên hay không.
Sà lan, xe bồn và giới hạn của ứng phó khẩn cấp
Cà Mau chuẩn bị điều động sà lan, xe bồn và phương tiện phù hợp khác để chở nước khi thiếu hụt nghiêm trọng; tỉnh cũng dự kiến lập điểm cấp tập trung và trạm cấp tạm thời. Người dân được khuyến khích chuẩn bị dụng cụ trữ nước trước khi mùa mưa kết thúc và sử dụng tiết kiệm. Những phương án này có ý nghĩa trực tiếp với các hộ ở cuối tuyến cấp nước hoặc nơi thường phải mua nước chở từ nơi khác. Tuy nhiên, vận chuyển chỉ là lưới an toàn cuối cùng, không thể thay thế nguồn cung ổn định. Tỉnh đã xây dựng ba kịch bản dựa trên độ sâu xâm nhập của ranh mặn 4‰ và mức thiếu nước so với trung bình nhiều năm; cơ quan chuyên môn sẽ theo dõi diễn biến để tham mưu thời điểm kích hoạt.
Kế hoạch còn ưu tiên bảo vệ vùng trồng lúa nước ngọt phía tây kênh Vĩnh Phong, dọc Quốc lộ 1 và những vùng lúa–tôm thấp trũng chưa có đê bao khép kín. Nếu không bảo đảm nước tưới và cây trồng có nguy cơ thiệt hại cao, cơ quan chức năng có thể đề xuất hạn chế hoặc tạm dừng xuống giống. Đây là quyết định khó, nhưng gieo trồng bất chấp nguồn nước có thể biến rủi ro khí hậu thành tổn thất do quản lý. Chuẩn bị địa phương vì vậy cần gắn cấp nước sinh hoạt với lịch mùa vụ và thông tin cảnh báo đủ sớm để người dân còn lựa chọn.
Gần 86.000 ha có nguy cơ: cần quản trị nước theo lưu vực
Quy mô rủi ro vượt xa một tỉnh. Kịch bản của Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam dự báo ranh mặn 4 g/l có thể tiến sâu 40–50 km vào tháng 12.2026, 80–85 km trong tháng 1 và 2.2027, rồi đạt 110–130 km vào tháng 3.2027. Khoảng 85.800 ha đất sản xuất nông nghiệp có nguy cơ bị ảnh hưởng, trong đó Cà Mau khoảng 30.000 ha, Cần Thơ 22.000 ha và Đồng Tháp 20.000 ha. Với mức độ lan rộng ấy, hạn mặn ĐBSCL không thể được xử lý bằng những kế hoạch tỉnh lẻ thiếu liên thông. Dự báo dòng chảy, kiểm soát mặn, trữ ngọt và lịch sản xuất cần được phối hợp giữa các địa phương, thay vì để từng nơi ứng phó theo thông tin riêng.
Sức ép còn đến từ nhiệt độ dự báo cao hơn trung bình nhiều năm 1,5–2,5°C, lượng mưa thiếu hụt, dòng chảy Mekong, biển và tình trạng sụt lún. Vì vậy, quản lý nguồn nước phải tính đến cả chất lượng lẫn thời điểm sử dụng: nước đo được ở sông lớn chưa chắc phản ánh độ mặn tại mương dẫn hay vòi tưới. Cảnh báo sớm và trữ ngọt đã giúp kiểm soát thiệt hại trong mùa khô vừa qua, nhưng dữ liệu về biến động độ mặn và ngưỡng chịu mặn của cây trồng vẫn là mắt xích cần cải thiện. Nếu không biết nước nào an toàn cho cây nào, khuyến cáo sản xuất sẽ khó chuyển thành quyết định đúng tại ruộng.
Bài học Hà Lan: thích ứng phải đi từ nước đến ruộng
Ngày 2.11 tại Cần Thơ, Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam phối hợp với Quỹ SALTA của Hà Lan tổ chức hội thảo về nông nghiệp bền vững và thích ứng xâm nhập mặn, với sự tham gia của đại diện nông dân ở sáu tỉnh, thành. Kinh nghiệm được chia sẻ không nên hiểu là mô hình có thể sao chép nguyên xi. Đại diện Hà Lan nhấn mạnh hai nước đều là châu thổ; khoảng một phần ba diện tích Hà Lan nằm dưới mực nước biển, và nước này đã học cách sống chung với nước bằng các giải pháp dựa vào tự nhiên. Bài học hữu ích cho ĐBSCL là nhìn mặn như vấn đề liên kết giữa nước, đất, cây trồng và tập quán canh tác, thay vì trông chờ một công trình hay biện pháp đơn lẻ.
Mô hình “Huấn luyện viên nông trại” của Quỹ SALTA đưa chuyên gia và thiết bị đến ruộng để cùng nông dân phân tích mẫu đất, rồi khuyến nghị tại chỗ. Cách làm ấy xử lý một khoảng trống quan trọng: người trồng cần thông tin cụ thể tại mương và thửa ruộng của mình, không chỉ bản tin mặn ở tuyến sông lớn. Hội thảo còn dự kiến đưa đại biểu đi thực địa tại khu vực chịu xâm nhập mặn ở Cần Thơ để trao đổi trực tiếp với nông dân và địa phương. Kết luận nên rõ ràng: xe bồn và sà lan có thể cứu nguy trước mắt, nhưng giảm thiệt hại lâu dài đòi hỏi dữ liệu đáng tin cậy, phối hợp liên tỉnh, trữ nước sớm và tư vấn sát từng vùng sản xuất.
