Tự chủ nguyên liệu dược: Vì sao 20% lại là ngưỡng quyết định?
Tự chủ nguyên liệu dược là khả năng một quốc gia chủ động nghiên cứu, sản xuất và cung ứng một phần đáng kể các nguyên liệu làm thuốc thiết yếu, thay vì phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu từ bên ngoài, qua đó bảo đảm an ninh thuốc, ổn định sản xuất dược phẩm và tăng sức chống chịu trước các cú sốc chuỗi cung ứng. Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã ký Quyết định 1954/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hóa dược đến 2030, tầm nhìn 2045, với mục tiêu đưa công nghiệp hóa dược Việt Nam trở thành ngành công nghiệp công nghệ cao, hiện đại, giá trị gia tăng lớn và có năng lực cạnh tranh mạnh. Theo Chương trình, Việt Nam phấn đấu đáp ứng khoảng 20% nhu cầu nguyên liệu làm thuốc phục vụ sản xuất thuốc trong nước, ưu tiên các hoạt chất và nguyên liệu thiết yếu, chiến lược. Đây là con số khiêm tốn nếu so với tham vọng dài hạn, nhưng lại là ngưỡng thử xem hệ thống chính sách, khoa học – công nghệ và doanh nghiệp có thực sự vận hành đồng bộ hay không.
Từ an ninh thuốc đến tham vọng công nghiệp hóa dược công nghệ cao
Động lực lớn nhất của mục tiêu tự chủ nguyên liệu dược là nỗi lo an ninh thuốc. Chương trình nhấn mạnh việc nâng cao năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, tiếp nhận và chuyển giao công nghệ sản xuất nguyên liệu làm thuốc để từng bước tự chủ các nguyên liệu thiết yếu và chiến lược, giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu và bảo đảm an ninh thuốc quốc gia. Nói cách khác, 20% không chỉ là tỷ lệ sản lượng, mà là “vùng đệm an toàn” cho hệ thống y tế trước các cú sốc địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng. Đồng thời, tầm nhìn đến 2045 đặt mục tiêu công nghiệp hóa dược Việt Nam trở thành ngành công nghiệp công nghệ cao, hiện đại, có giá trị gia tăng lớn và năng lực cạnh tranh quốc tế. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Đến năm 2045, công nghiệp hóa dược Việt Nam trở thành ngành công nghiệp công nghệ cao, hiện đại, có năng lực cạnh tranh và giá trị gia tăng cao". Tham vọng này cho thấy Chính phủ không muốn dừng ở mức gia công, mà muốn bước vào phân khúc giá trị cao trong chuỗi dược phẩm toàn cầu.
Xây hệ sinh thái nghiên cứu – công nghệ: Trái tim của chiến lược
Nếu coi mục tiêu tự chủ 20% nguyên liệu làm thuốc là “đầu ra”, thì hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới công nghệ chính là “trái tim” của chiến lược. Chương trình đặt mục tiêu hình thành hệ sinh thái công nghiệp hóa dược gắn kết nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao công nghệ, sản xuất và thương mại hóa, nhằm nâng cao tỷ lệ sản xuất và sử dụng nguyên liệu làm thuốc trong nước, đồng thời phát triển các sản phẩm hóa dược có giá trị gia tăng cao. Đến 2030, Việt Nam phấn đấu có ít nhất 2 trung tâm nghiên cứu và triển khai hóa dược đạt trình độ tiên tiến, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, đủ năng lực phát triển quy trình, thử nghiệm, mở rộng quy mô và hỗ trợ thương mại hóa công nghệ. Đây là bước đi đúng, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu các trung tâm này gắn chặt với doanh nghiệp, tránh trở thành “tháp ngà” nghiên cứu. Các nhiệm vụ khoa học – công nghệ được ưu tiên cho công nghệ tổng hợp, chiết tách, tinh chế, công nghệ sinh học, peptit và các công nghệ có khả năng tạo ra sản phẩm giá trị cao, đặc biệt là những sản phẩm có thể thay thế nguyên liệu nhập khẩu.
Chuỗi sản xuất – xuất khẩu: Từ thay thế nhập khẩu đến tham gia chuỗi giá trị
Một điểm đáng chú ý trong chiến lược phát triển dược phẩm 2030 là cách tiếp cận không chỉ dừng ở “tự cung tự cấp”, mà hướng tới tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu. Chương trình ưu tiên thương mại hóa các công nghệ và sản phẩm hóa dược có giá trị gia tăng cao, đặc biệt là những sản phẩm có khả năng thay thế nguyên liệu nhập khẩu, đáp ứng nhu cầu sản xuất thuốc trong nước và có tiềm năng xuất khẩu. Mục tiêu được đặt ra là tốc độ tăng trưởng xuất khẩu các sản phẩm hóa dược giá trị cao đạt từ 10% mỗi năm. Đây là bước chuyển từ tư duy “giảm nhập khẩu” sang “xây chuỗi sản xuất trong nước để xuất khẩu”, tạo động lực kinh tế thực sự cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, để doanh nghiệp dám đầu tư dài hạn vào nguyên liệu làm thuốc, chính sách phải đủ ổn định và có cơ chế ưu tiên các sản phẩm nội địa trong đấu thầu thuốc, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tiếp nhận, làm chủ, mở rộng quy mô và chuyển giao công nghệ.
Chính sách, nhân lực và hợp tác quốc tế: Điều kiện để mục tiêu không dừng trên giấy
Không có chiến lược tự chủ nguyên liệu dược nào thành công nếu thiếu nền tảng thể chế, nhân lực và hợp tác quốc tế đủ mạnh. Chương trình đã xác định các nhóm giải pháp về thể chế, pháp luật; khoa học – công nghệ; nhân lực và đào tạo; hợp tác quốc tế; xúc tiến thương mại; tài chính và đầu tư nhằm giảm phụ thuộc nhập khẩu và hiện thực hóa mục tiêu tự chủ. Về chất lượng, mục tiêu là 100% cơ sở sản xuất hoạt chất, tá dược và nguyên liệu làm thuốc khác đáp ứng yêu cầu GMP và an toàn hóa chất, đồng thời tối thiểu 50% cơ sở áp dụng giải pháp số trong quản lý sản xuất, chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Hợp tác quốc tế được định hướng có trọng tâm, ưu tiên tiếp nhận và làm chủ công nghệ, đào tạo nhân lực chất lượng cao, thu hút đầu tư có chọn lọc và mở rộng thị trường. Câu hỏi còn lại là mức độ nhất quán trong thực thi: nếu các ưu đãi, thủ tục và cơ chế phối hợp không rõ ràng, mục tiêu tự chủ 20% nguyên liệu dược đến 2030 rất dễ bị trễ hẹn, kéo theo cả tầm nhìn hóa dược công nghệ cao đến 2045 bị chậm lại.
