Thuế quan Mỹ thủy sản: Từ bệ phóng thành điểm nghẽn tăng trưởng
Thuế quan Mỹ thủy sản là tổng các loại thuế và rào cản nhập khẩu mà Hoa Kỳ áp lên sản phẩm thủy sản từ Việt Nam, gồm thuế tối huệ quốc, thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp, thuế Section 301 và các yêu cầu tuân thủ tiêu chuẩn xanh thủy sản, tạo nên gánh nặng kép về chi phí và hồ sơ cho doanh nghiệp xuất khẩu.
Điểm nghịch lý của bức tranh hiện nay là xuất khẩu thủy sản Việt Nam vẫn đang tăng, nhưng đà tăng không còn bền khi tiến gần quý IV. Trong tháng 8, giá trị xuất khẩu thủy sản đạt 1,14 tỷ USD, lũy kế 8 tháng vượt 8 tỷ USD và tăng 11,9% so với cùng kỳ, song mức tăng riêng tháng 8 chỉ bằng khoảng một nửa đà tăng lũy kế. Con số này cho thấy động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ những tháng đầu năm, trong khi môi trường thương mại đang xấu đi. Thị trường Mỹ – vốn là đầu ra giá trị cao – lại quay đầu sụt giảm và trở thành biến số lớn nhất cho kế hoạch kinh doanh cuối năm của các nhà xuất khẩu.
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, kim ngạch thủy sản xuất sang Mỹ hàng năm thường dao động quanh ngưỡng 1,8-2,1 tỷ USD. Điều đó đồng nghĩa bất kỳ cú sốc thuế quan hay kỹ thuật nào tại thị trường này đều ngay lập tức tạo ra dao động mạnh cho toàn ngành, thay vì chỉ là một vùng nhiễu nhỏ có thể hấp thụ bằng cách xoay sang thị trường khác.
Thuế Section 301 và bài toán cạnh tranh giá với đối thủ
Làn sóng thuế mới là cú đánh trực diện vào lợi thế giá của thủy sản Việt Nam. Kể từ ngày 24/7/2026, nhiều mặt hàng thủy sản Việt Nam vào Mỹ phải chịu thêm thuế Section 301 ở mức 12,5%, là mức cao nhất trong khung áp dụng hiện nay. Khoản thuế này không đứng một mình mà được cộng chung với thuế tối huệ quốc, và với từng mặt hàng hoặc doanh nghiệp còn có thể bị cộng thêm thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp.
Đáng lo hơn, mức thuế Section 301 mà Mỹ áp với thủy sản Việt Nam cao hơn mức 10% dành cho một số đối thủ cạnh tranh trực tiếp như Ấn Độ, Ecuador hay Indonesia. Trong một ngành mà nhà nhập khẩu dễ dàng chuyển đơn hàng giữa các nguồn cung tương đồng, chênh lệch vài điểm phần trăm thuế nhanh chóng biến thành chênh lệch giá trên kệ siêu thị. Để giữ đơn, nhiều doanh nghiệp buộc phải nhường bớt biên lợi nhuận, hoặc chấp nhận giảm thị phần tại thị trường Mỹ – nơi từng được xem là “thước đo” năng lực cạnh tranh của toàn chuỗi.
Trong bối cảnh đó, cảnh báo của đại diện hơn 320 doanh nghiệp hội viên về việc phải chuẩn bị cho tình huống xấu hơn không phải là bi quan, mà là phản ứng thực tế trước một cuộc chơi thuế đang bất lợi nghiêng hẳn về phía những đối thủ có mức thuế thấp hơn.
Pangasia và xuất khẩu tôm Việt Nam: Cú phanh gấp trong quý IV
Nếu thuế Section 301 làm méo tương quan giá, thì các biện pháp chống bán phá giá đang “bóp nghẹt” hai nhóm hàng chủ lực là pangasia xuất khẩu và xuất khẩu tôm Việt Nam. Tại thị trường Mỹ, tháng 8 chứng kiến kim ngạch thủy sản giảm 3,8%, xuống còn 182 triệu USD; trong đó xuất khẩu tôm giảm 12,6% và cá tra giảm tới 49,3% so với cùng kỳ. Lũy kế 8 tháng, xuất khẩu sang Mỹ chỉ tăng 1,5%, trong khi tôm và cá tra lần lượt giảm 11,7% và 13,2%.
Cú sốc với cá tra đến từ kết quả cuối cùng của kỳ rà soát hành chính POR21 công bố ngày 12/8, với mức thuế chống bán phá giá bất lợi hơn so với kết quả sơ bộ, làm suy giảm rõ rệt khả năng chào giá và lựa chọn nhà cung cấp. Đối với tôm, doanh nghiệp đang “đi trong sương mù” khi phải chốt đơn hàng mùa lễ cuối năm mà kết quả cuối cùng của kỳ rà soát thuế chống bán phá giá chỉ được dự kiến công bố vào đầu tháng 11.
Trong khi đó, sức mua ở Mỹ không đủ để bù đắp. Doanh số thủy sản tươi và đông lạnh tại đây trong tháng 8 đều giảm trên 7%, tồn kho cao khiến nhà nhập khẩu rút ngắn hợp đồng và siết giá. Điều này tạo ra thế kẹt: thuế tăng đẩy chi phí lên, còn thị trường lại đòi giảm giá. Với pangasia và tôm, quý IV sẽ không còn là mùa gặt đơn thuần, mà là phép thử sống còn cho khả năng chịu đựng chi phí và tái thương lượng chuỗi cung ứng.
Áp lực tiêu chuẩn xanh thủy sản: Hàng rào mềm nhưng chi phí cứng
Thuế quan mới chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại đến từ tiêu chuẩn xanh thủy sản và hàng rào kỹ thuật đang siết chặt. Cánh cửa vào thị trường Mỹ ngày càng phụ thuộc vào khả năng chứng minh nguồn gốc rõ ràng, khai thác và sản xuất hợp pháp, cùng tuân thủ các yêu cầu về MMPA, kiểm soát lao động cưỡng bức, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Quan trọng hơn, một bản ghi nhớ ngày 23/7 của Tổng thống Mỹ về điều tra theo Mục 301 đối với hàng hóa có yếu tố lao động cưỡng bức còn mở rộng rủi ro sang cả nguyên liệu, bán thành phẩm và các công đoạn bất kỳ trong chuỗi.
Những tiêu chuẩn này không tạo ra một khoản thuế trực tiếp, nhưng buộc doanh nghiệp phải đầu tư vào hệ thống dữ liệu, kiểm soát nhà cung cấp, truy xuất nguyên liệu và nhân sự phụ trách hồ sơ. Với thủy sản khai thác, thiếu giấy xác nhận nguyên liệu hợp lệ, dữ liệu về sản lượng, chủng loại, nhật ký khai thác hay hành trình tàu cá không đầy đủ có thể dẫn đến chậm giao hàng, phát sinh chi phí và rủi ro mất hợp đồng. Nói cách khác, đây là khoản “thuế chìm” mà những doanh nghiệp chậm chuyển đổi xanh sẽ phải trả bằng cả thời gian lẫn cơ hội thị trường.
Chiến lược cho doanh nghiệp: Phòng thủ chủ động hay mất thế trên thị trường Mỹ?
Trước áp lực kép từ thuế quan Mỹ thủy sản và tiêu chuẩn xanh, câu hỏi không còn là có nên bán vào Mỹ nữa hay không, mà là doanh nghiệp sẽ tái thiết chiến lược xuất khẩu như thế nào. Thực tế cho thấy các thị trường thay thế chưa đủ thuận lợi để bù đắp hoàn toàn hụt giảm từ Mỹ, trong khi triển vọng tại EU cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Rút lui sẽ khiến ngành đánh mất một thị trường chuẩn mực về giá trị; bám trụ nhưng không nâng cấp chuỗi thì nguy cơ bị loại khỏi cuộc chơi chỉ là vấn đề thời gian.
Lựa chọn hợp lý lúc này là phòng thủ chủ động: xem lại cấu trúc sản phẩm, ưu tiên dòng hàng có giá trị gia tăng cao để hấp thụ chi phí thuế; đầu tư bài bản cho truy xuất nguồn gốc, tuân thủ MMPA và chuẩn lao động; đồng thời phân bổ lại thị trường để không phụ thuộc quá lớn vào Mỹ trong ngắn hạn. Trong bối cảnh tăng trưởng chung đang chậm lại và phân hóa rõ giữa các thị trường, chỉ những doanh nghiệp dám coi yêu cầu thuế và xanh là “điều kiện tham gia cuộc chơi mới” thay vì gánh nặng tạm thời mới có thể giữ được vị thế tại Mỹ trong các mùa cao điểm tiếp theo.
