Thuế quan Mỹ 12,5% và cú sốc đầu tiên với dệt may, thủy sản Việt Nam
Cuộc điều tra thuế quan Mỹ liên quan đến lao động cưỡng bức với mức thuế 12,5% là biện pháp bổ sung dưới thuế Mục 301, tác động trực tiếp đến một số nhóm hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như dệt may, giày dép, túi xách, đồ chơi và thủy sản, đặt ra rủi ro chi phí, pháp lý và chiến lược cho doanh nghiệp, nhất là các công ty niêm yết phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ.
Điểm đáng lo không chỉ là con số 12,5%, mà là thông điệp chính sách: Mỹ đang chuyển từ ưu tiên thương mại sang ưu tiên chuẩn mực về lao động và xuất xứ. Theo ACBS Research, mức thuế 12,5% liên quan đến lao động cưỡng bức đã có hiệu lực từ ngày 24/7 và dệt may cùng thủy sản thuộc nhóm chịu tác động chi phí trực tiếp. Đây là lời cảnh báo rằng chiến lược xuất khẩu dựa trên giá rẻ và gia công thuần túy đã hết thời. Khi doanh nghiệp vẫn đặt cạnh tranh bằng đơn giá làm trọng tâm, mỗi lớp thuế quan Mỹ Việt Nam mới là một cú đánh vào biên lợi nhuận, kéo theo sức ép lên dòng tiền và giá cổ phiếu của doanh nghiệp niêm yết.
Rủi ro kép: lao động cưỡng bức, dư thừa công suất và áp lực lên doanh nghiệp niêm yết
Điều nguy hiểm nhất là hệ rào cản thuế quan không đứng một mình, mà đan xen với các cuộc điều tra về dư thừa công suất, chống bán phá giá, chống trợ cấp và quy tắc xuất xứ. ACBS đánh giá cuộc điều tra về tình trạng dư thừa công suất chưa có kết luận cuối cùng chính là rủi ro đáng chú ý nhất, vì kết quả có thể tác động trực tiếp đến động lực tăng trưởng xuất khẩu và đầu tư. Khi Mỹ siết lao động cưỡng bức bằng thuế 12,5% đồng thời mở điều tra dư thừa công suất, các ngành sử dụng nhiều lao động và có tỷ trọng xuất khẩu cao như dệt may thủy sản trở thành điểm yếu rõ ràng.
Rủi ro càng lớn với các doanh nghiệp niêm yết. Báo cáo của ACBS nhấn mạnh mức độ chịu tác động có thể khác nhau đáng kể ngay trong cùng một ngành, tùy thị trường và cơ cấu sản phẩm. Doanh nghiệp tập trung đơn hàng sang Mỹ với biên lợi nhuận mỏng sẽ bị bào mòn ngay lập tức khi thuế bị cộng dồn. Trong khi đó, nền thuế của Việt Nam tại Mỹ vẫn là thuế tối huệ quốc (MFN) do chưa có hiệp định thương mại tự do song phương, tạo nền chi phí cao hơn so với đối thủ có ưu đãi đặc biệt. Vị thế Việt Nam hiện còn bất lợi hơn trước các nước như Bangladesh hay Campuchia khi họ chỉ chịu mức 10% và có cơ chế hạn ngạch thuế quan.
Mô hình gia công giá rẻ đã hết thời: doanh nghiệp buộc phải nâng cấp công nghệ và giá trị
Điểm tích cực của cú sốc thuế quan Mỹ là nó buộc doanh nghiệp Việt phải xem lại toàn bộ tư duy kinh doanh. Trong bối cảnh thị trường Hoa Kỳ liên tục gia tăng các rào cản thuế quan và phòng vệ thương mại, doanh nghiệp Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào mô hình gia công giá rẻ. Nếu chỉ cạnh tranh bằng giá và nhận gia công ở khâu thấp của chuỗi giá trị, bất kỳ biến động thuế nào cũng có thể xóa sạch lợi nhuận. Thực tế cho thấy những doanh nghiệp đã chủ động đầu tư công nghệ, tự động hóa bằng cảm biến và robot để cắt giảm chi phí sản xuất đầu vào đang có khả năng bù đắp tốt hơn cho các khoản thuế tăng thêm.
Đối với dệt may thủy sản, nâng chất lượng và công nghệ không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tồn tại. Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu dệt may lớn nhất của Việt Nam, nên bất kỳ điều chỉnh chính sách nào đều tác động hệ thống đến các doanh nghiệp trong ngành, từ nhà máy đến chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu. Chiến lược xuất khẩu mới phải dịch chuyển trọng tâm từ “Made in Vietnam” theo nghĩa gia công sang làm chủ thiết kế, thương hiệu, quy trình sản xuất sạch và truy xuất nguồn gốc minh bạch. Nếu doanh nghiệp không chứng minh được chuỗi cung ứng không liên quan đến lao động cưỡng bức, mọi nỗ lực marketing tại Mỹ sẽ trở nên vô nghĩa.
Chiến lược xuất khẩu mới: từ khối lượng sang giá trị, từ Made in Vietnam sang Made by Vietnam Value
Ở cấp độ quốc gia, định hướng rõ ràng là chuyển trọng tâm từ tăng khối lượng sang tăng giá trị xuất khẩu. Điều này không mang tính khẩu hiệu mà là yêu cầu sống còn trong bối cảnh Mỹ siết thuế quan và xuất xứ. Ông Trần Thanh Hải lưu ý rằng trước đây chúng ta chủ yếu đáp ứng tiêu chí gia công, chế biến để đạt “Made in Vietnam”, nhưng giai đoạn mới đòi hỏi nâng cao giá trị để sản phẩm đáp ứng tiêu chí sản xuất tại Việt Nam. Điều đó đồng nghĩa Việt Nam phải làm chủ công nghệ và tiến vào những điểm then chốt của chuỗi cung ứng như bán dẫn, AI, năng lượng, kinh tế số và logistics. Thuế quan Mỹ Việt Nam vì thế vừa là rào cản, vừa là động lực ép nền sản xuất dịch chuyển lên nấc thang cao hơn.
Một hướng đi đáng chú ý là nhập khẩu công nghệ và nguyên liệu từ Hoa Kỳ, sau đó chế biến và sản xuất tại Việt Nam để tạo ra sản phẩm mang thương hiệu Việt nhưng chứa đựng giá trị toàn cầu. Đây không chỉ là cách tối ưu chuỗi cung ứng, mà còn là chiến lược xuất khẩu khôn ngoan: gắn chặt hơn vào hệ sinh thái công nghiệp Mỹ sẽ giúp doanh nghiệp Việt giảm rủi ro bị xem là lợi dụng lao động cưỡng bức hoặc chuyển tải. Song song, việc xây dựng lộ trình dài hạn từ 3 đến 5 năm, chuẩn bị trước 12 tháng để chuyển dịch tư duy từ gia công sang “Made by Vietnam Value” sẽ giúp doanh nghiệp có thời gian cơ cấu lại dây chuyền, đào tạo lao động và tái thiết kênh phân phối.
Kết luận: Thuế 12,5% là lời nhắc phải trưởng thành, không chỉ là chi phí
Nhìn tổng thể, mức thuế hiện tại chưa đủ để kéo tụt tăng trưởng kinh tế Việt Nam, nhưng rủi ro sẽ gia tăng đáng kể nếu các biện pháp được mở rộng trong bối cảnh nền sản xuất phụ thuộc nhiều vào FDI có tỷ trọng nhập khẩu đầu vào cao. Đối với dệt may thủy sản, cú đánh 12,5% liên quan lao động cưỡng bức là cảnh báo rõ ràng: thời kỳ gia công giá rẻ, bỏ qua chuẩn mực xã hội và môi trường đã kết thúc. Lựa chọn duy nhất là trưởng thành nhanh hơn chính sách.
Doanh nghiệp muốn đứng vững ở thị trường tiêu dùng khổng lồ phải coi quản trị rủi ro chính sách và pháp lý là một phần chiến lược xuất khẩu, đồng thời tôn trọng tuyệt đối chuẩn mực lao động và minh bạch chuỗi cung ứng. Nếu biết tận dụng giai đoạn áp lực hiện nay để tái cơ cấu, đầu tư công nghệ và nâng cấp giá trị, Việt Nam hoàn toàn có thể biến cuộc điều tra thuế quan từ rào cản thành cơ hội tái định vị mình trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu. Ngược lại, nếu tiếp tục bám vào lợi thế giá rẻ, thuế quan Mỹ sẽ là bài kiểm tra mà nhiều doanh nghiệp khó vượt qua.
