Thiếu sách giáo khoa: vấn đề chuỗi cung ứng chứ không chỉ là vài cuốn bị thiếu
Quản lý cầu dữ liệu trong sách giáo khoa là cách sử dụng thông tin về số lượng học sinh, đăng ký mua, tồn kho và chính sách hỗ trợ để dự báo nhu cầu, phân phối sách hiệu quả và ngăn tình trạng nơi thiếu, nơi thừa kéo dài nhiều tuần đầu năm học. Khi nhìn câu chuyện thiếu sách giáo khoa, điều đáng lo không phải vài phần trăm thiếu hụt, mà là một chuỗi cung ứng vận hành dựa trên suy đoán và giấy tờ rời rạc, khiến phụ huynh, học sinh phải xếp hàng, đi nhiều nơi vẫn không mua đủ sách. Theo thống kê, đến 18 giờ ngày 14-9, các địa phương còn thiếu hơn 3,9 triệu cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Con số không lớn về tỉ lệ, nhưng đủ để phơi bày hệ thống dự báo nhu cầu và điều phối nguồn sách đang chậm, rời rạc và thiếu dữ liệu thời gian thực.
Khi 69,9 triệu bản phát sinh: dự báo nhu cầu đã tụt lại phía sau
Sự cố thiếu sách giáo khoa đầu năm học cho thấy dự báo nhu cầu đang chạy sau thực tế nhiều bước. Theo thông tin từ nhà xuất bản, nhu cầu sách giáo khoa năm học mới tăng gần 69,9 triệu bản, tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu. Đây không thể coi là sai số nhẹ, mà là dấu hiệu một hệ thống dự báo chưa bám sát dữ liệu tuyển sinh, chính sách miễn phí sách giáo khoa và thay đổi tổ chức trường lớp. Khi nhu cầu chỉ được cập nhật dồn vào sát khai giảng, nhiều địa phương đến ngày 25-8 vẫn còn gần 200 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách, mọi khâu đặt hàng, in, vận chuyển bị nén lại trong vài tuần. Kết quả là một bên nhà in phải huy động tối đa công suất, bên kia phụ huynh TP.HCM cầm phiếu đăng ký, xếp hàng dài, chờ nhân viên nhà sách nhập thủ công từng danh sách. Thiếu sách giáo khoa vì vậy là hệ quả tất yếu của việc coi đăng ký và dự báo như thủ tục hành chính, không phải quá trình dữ liệu liên tục.
Quản lý cầu bằng dữ liệu: chuyển từ tư duy “mùa sách” sang hệ thống liên thông
Điểm tích cực là các chuyên gia đã chỉ rõ, giải pháp không nằm ở việc in thêm vô hạn, mà ở quản lý cầu dữ liệu. Theo một nhà nghiên cứu, giải pháp căn bản là chuyển từ tư duy “cung cấp sách theo mùa” sang “quản lý nhu cầu sách giáo khoa dựa trên dữ liệu”. Nghĩa là phải có cơ chế dữ liệu liên thông giữa trường học, cơ quan quản lý giáo dục, hệ thống phân phối và đơn vị xuất bản. Khi số học sinh từng khối, từng trường được xác định với độ chính xác hợp lý, nhu cầu từng đầu sách, từng khu vực có thể dự báo trước, chứ không đợi đến lúc phụ huynh xếp hàng mới biết thiếu. Đồng thời, cần hệ thống cảnh báo sớm tồn kho: khi nguồn một đầu sách tại một địa bàn xuống thấp hơn ngưỡng kỳ vọng, hệ thống phải tự động gợi ý luân chuyển từ nơi thừa sang nơi thiếu. Không phải nơi này ôm tồn kho lớn, nơi khác phụ huynh đi ba, bốn cửa hàng vẫn không kiếm nổi vài cuốn sách cơ bản. Quản lý cầu dữ liệu, nếu làm tử tế, sẽ giảm cả thiếu sách giáo khoa lẫn lãng phí do in thừa.
Phân phối sách hiệu quả: dữ liệu thời gian thực thay cho điều phối chữa cháy
Hiện nay, nhiều động thái điều phối sách diễn ra theo kiểu “phản ứng nhanh” thay vì được dẫn dắt bởi dữ liệu thời gian thực. Bộ quản lý giáo dục đã thành lập tổ công tác phản ứng nhanh hoạt động 24/7 để rà soát, luân chuyển sách giáo khoa giữa các địa phương có nguồn sách và nơi đang thiếu. Nhà xuất bản huy động tối đa công suất các nhà in đối tác, đồng thời cung cấp miễn phí hệ thống sách giáo khoa điện tử để giáo viên, học sinh sử dụng tạm trong thời gian chờ bản in, cam kết hoàn tất bổ sung trước ngày 30-9. Tuy nhiên, sách điện tử không thể là lời giải lâu dài, nhất là với gia đình không có máy tính, Internet ổn định, hoặc học sinh nhỏ tuổi mà việc dùng màn hình kéo dài không nên thành phương thức học tập chính. Một số trường làm tốt hơn khi chủ động lập danh sách học sinh đăng ký nhờ trường mua sách từ tháng 3, tự đặt hàng với nhà xuất bản từ tháng 5 để tránh dồn việc sát khai giảng. Nếu những thực hành này được chuẩn hóa, gắn với hệ thống kho trung chuyển khu vực và dữ liệu tồn kho, phân phối sách hiệu quả sẽ không còn phụ thuộc vào các chiến dịch luân chuyển “chữa cháy” mỗi đầu năm học.
Chuẩn bị cho năm học tới: dữ liệu không thay thế trách nhiệm của trường và địa phương
Dù hệ thống dữ liệu có hiện đại đến đâu, nếu trường và địa phương không chủ động, thiếu sách giáo khoa vẫn sẽ tái diễn. Ở TP.HCM, từ năm học trước, các trường đã được trao quyền chủ động lựa chọn bộ sách phù hợp trong danh mục được phê duyệt. Khi Bộ ban hành quyết định dùng chung bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” từ tháng 12, một số trường trung học cơ sở đã lấy danh sách học sinh đăng ký nhờ trường mua sách ngay từ tháng 3, sau đó thư viện đặt hàng trực tiếp với nhà xuất bản, phụ huynh mua lại đúng giá bìa. Mô hình này cho thấy, nếu tiến độ đặt hàng gắn chặt với tiến độ tuyển sinh và chính sách hỗ trợ, địa phương sẽ có đủ thời gian để in, đóng cuốn, vận chuyển. Ngược lại, nếu chính sách miễn phí sách giáo khoa chỉ được công bố khi đơn vị phát hành đã in khoảng 80% sản lượng, như trường hợp 10 địa phương mới thông báo kế hoạch sau khi sách đã phát hành phần lớn, thì mọi hệ thống dữ liệu cũng khó cứu được tiến độ. Dữ liệu là nền tảng, nhưng trách nhiệm dự báo nhu cầu, đặt hàng đúng thời điểm và phối hợp chặt chẽ với nhà xuất bản nằm ở chính các sở, phòng giáo dục và hiệu trưởng.
