Nguồn cung sách tăng vọt nhưng phụ huynh vẫn phải xếp hàng
Tình trạng sách giáo khoa thiếu trong năm học mới 2026-2027 là hiện tượng tổng nguồn cung sách trên toàn quốc tăng mạnh nhưng phụ huynh tại một số địa phương vẫn phải đi nhiều nhà sách, xếp hàng và tìm kiếm nhiều điểm bán mới mua đủ một bộ sách cho con, do nhu cầu dồn vào thời gian ngắn, kênh đặt sách của trường gián đoạn và khâu phân phối chưa theo kịp thực tế nhu cầu tại từng nơi. Nhìn vào con số, sách rõ ràng không thiếu trên thị trường. Tính đến giữa tháng 8, hơn 220 triệu bản sách giáo khoa đã được đưa ra thị trường, sản lượng đạt 148% so với cùng kỳ năm trước; sách bài tập và tham khảo đạt 119%. Thế nhưng phụ huynh vẫn phải đi qua nhiều nhà sách mà không mua đủ đầu sách cần thiết, một số nơi xuất hiện tình trạng hết hàng cục bộ, đặc biệt tại các đô thị lớn. Khi phụ huynh phải xếp hàng dài trước trụ sở nhà xuất bản hoặc cửa hàng lớn để săn sách, câu hỏi không còn là "có in đủ sách hay không" mà là "vì sao sách không đến đúng chỗ, đúng lúc".
Vì sao sách giáo khoa thiếu cục bộ dù sản lượng sách tăng?
Nhà xuất bản khẳng định không thiếu nguồn cung trên diện rộng, và việc phải in bổ sung khoảng 9–10 triệu bản sách giáo khoa chỉ là phản ứng trước nhu cầu tăng đột biến trong những ngày cận năm học mới. Theo số liệu, hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, tham khảo đã được phát hành, vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Vậy vì sao sách giáo khoa thiếu vẫn xảy ra? Thứ nhất, nhu cầu thực tế lệch so với đăng ký ban đầu. Một số địa bàn đổi chương trình, đổi bộ sách hoặc phát sinh thêm lớp, trường mới, khiến số lượng đăng ký không phản ánh hết nhu cầu. Thứ hai, thị trường năm học mới 2026-2027 diễn ra trong bối cảnh cả nước thống nhất dùng một bộ sách, làm suy giảm "nguồn cung âm" từ sách cũ được truyền lại trong gia đình, thư viện, khiến phần nhu cầu vốn được bù bằng sách sẵn có nay dồn hết lên kênh mua mới. Khi tổng cầu nhảy vọt mà hệ thống dữ liệu đặt hàng vẫn dựa phần lớn vào đăng ký từ đầu năm, việc thiếu cục bộ là kết quả có thể đoán trước.
Nút thắt phân phối sách giáo khoa và chính sách hỗ trợ
Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở máy in, mà ở khâu phân phối sách giáo khoa và triển khai chính sách. Ngay trong một thành phố lớn, dữ liệu đặt hàng của trường học đã cho thấy sự chậm trễ đáng lo ngại: có nơi đến cuối tháng 7 mới có khoảng hai phần ba cơ sở giáo dục gửi đơn đặt hàng, sau ngày 15/8 hàng trăm trường mới đặt lần đầu hoặc đặt bổ sung với sản lượng lớn, trong khi vẫn còn trường chưa gửi đơn. Theo nhà xuất bản, việc chậm đặt sách bắt nguồn từ việc các trường phải chờ hướng dẫn và kế hoạch cấp phát miễn phí sách giáo khoa, khiến đơn hàng dồn lại vào sát ngày khai giảng, tạo ra áp lực lớn cho toàn hệ thống. Khi trường đặt muộn, phụ huynh mất niềm tin vào kênh cấp phát qua nhà trường, đổ xô đi mua lẻ ở các cửa hàng. Nhu cầu lẻ tăng mạnh trong khoảng thời gian rất ngắn, tập trung vào một số điểm bán, khiến cảnh xếp hàng và hết hàng cục bộ diễn ra. Đây là bài toán phân phối sách giáo khoa, không chỉ là câu chuyện sản lượng. Hệ thống chỉ vận hành trơn tru nếu dữ liệu đặt hàng được cập nhật sớm, chính sách hỗ trợ được công bố đúng thời điểm và sách được điều chuyển linh hoạt giữa nơi thừa và nơi thiếu.
Những nỗ lực khắc phục và trách nhiệm của địa phương
Từ phía nhà xuất bản, các biện pháp khẩn cấp đã được kích hoạt: in bổ sung hàng triệu bản sách giáo khoa, ưu tiên sách phục vụ học kỳ I, điều chuyển sách giữa các địa phương, bổ sung cho các cửa hàng có nhu cầu cao. Sách bổ sung được kế hoạch cung ứng từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9, tiếp tục thêm hàng triệu bản trong tháng 9 để đáp ứng nhu cầu phát sinh và dự phòng thiên tai, bão lũ. Cùng với đó, sách giáo khoa điện tử miễn phí và hệ thống điểm bán chính thống được triển khai, giúp học sinh có tài liệu học tạm thời trong lúc chờ sách in và tạo thêm kênh phản ánh để điều chuyển nguồn hàng. Tuy nhiên, nỗ lực của nhà xuất bản không thể thay thế vai trò của địa phương. Bộ Giáo dục yêu cầu các sở rà soát kỹ tình hình chuẩn bị sách, đối chiếu số lượng đã đăng ký với số lượng được cung ứng, xác định cụ thể phần thiếu theo từng lớp, môn, đầu sách, xây dựng phương án cung ứng đầy đủ và kịp thời trước ngày 30/8. Yêu cầu đặt ra rất rõ ràng: không để xảy ra tình trạng sách giáo khoa thiếu mà không có phương án xử lý, các địa phương phải chủ động điều phối, tận dụng sách thư viện và sách cũ còn sử dụng được để bảo đảm học sinh có sách ngay từ đầu năm học.
Từ bài học thiếu sách cục bộ đến một hệ thống cung ứng thông minh
Sự đối lập giữa sản lượng sách tăng mạnh và tình trạng sách giáo khoa thiếu cục bộ là lời nhắc rõ ràng: chỉ tăng số lượng in không đủ, điều quan trọng là phải xây dựng một hệ thống phân phối thông minh. Trong năm học mới 2026-2027, bài toán không nằm ở việc có đủ sách trên toàn quốc hay không, mà nằm ở khả năng dự báo chính xác nhu cầu, kết nối kênh đặt hàng của trường với phụ huynh, và phối hợp chặt chẽ giữa nhà xuất bản, sở giáo dục, nhà trường để sách đến đúng nơi, đúng thời điểm. Về dài hạn, nếu các bên chỉ tập trung vào chữa cháy bằng cách in thêm và điều chuyển gấp rút, câu chuyện sách giáo khoa thiếu sẽ còn lặp lại mỗi mùa tựu trường. Cần coi dữ liệu đặt hàng, tiến độ triển khai chính sách hỗ trợ, và kênh phân phối sách giáo khoa là "hạ tầng mềm" của hệ thống giáo dục, phải đầu tư và giám sát như một phần bắt buộc của chuẩn bị năm học. Khi trách nhiệm được phân rõ, thông tin được cập nhật sớm và nguồn sách được phân bổ dựa trên nhu cầu thực, phụ huynh sẽ không còn phải xếp hàng săn từng cuốn sách cho con.
